Thomas Metcalf
Əgər siz Tanrının olub-olmaması, həyatın bir məqsədinin olub-olmaması, gözəlliyin tamaşa edənin gözündə olub-olmaması, hərəkətləri doğru və ya səhv edən şeyin nə olması, yaxud bir qanunun ədalətli olub-olmaması barədə düşünmüsünüzsə, deməli, fəlsəfə haqqında düşünmüsünüz. Bunlar isə yalnız bir neçə fəlsəfi mövzudur.
Bəs fəlsəfə nədir? Bu sualın özü fəlsəfi bir sualdır. Bu məqalə bəzi cavabları araşdırır.
1. Fəlsəfənin Tərifi
Fəlsəfənin ən ümumi tərifi onun hikmət, həqiqət və bilik axtarışı olmasıdır. [1] Həqiqətən də, sözün özü yunan dilində “hikmət sevgisi” deməkdir.
İnsanlar kainatın və özümüzün təbiəti, insan biliyinin sərhədləri, dəyərləri və həyatın mənası ilə bağlı dərin, əsaslı suallar haqqında düşündükdə, fəlsəfə haqqında düşünürlər. Fəlsəfi düşüncə dünyanın hər yerində, keçmişdə və indiki zamanda mövcuddur. [2]
Akademik dünyada fəlsəfə müəyyən bir təhsil sahəsini elmlər və digər humanitar sahələrdən fərqləndirir. Filosoflar adətən, digər tədqiqatçıların suallarından bir qədər daha geniş və/və ya daha fundamental olan sualları nəzərdən keçirirlər: [3] Məsələn, fiziklər bir hadisəyə nəyin səbəb olduğunu soruşur; filosoflar isə səbəbiyyətin (causation) ümumiyyətlə mövcud olub-olmadığını soruşurlar; tarixçilər ədalət uğrunda mübarizə aparan şəxsləri öyrənirlər; filosoflar ədalətin nə olduğunu və ya onların işlərinin həqiqətən ədalətli olub-olmadığını soruşurlar; iqtisadçılar kapitalın bölüşdürülməsini öyrənirlər; filosoflar kapitalizmin etik dəyərlərini müzakirə edirlər.
Bir mövzu ciddi, empirik tədqiqat üçün əlverişli olduqda, o, öz sahəsinə “autsource” edilir və artıq “fəlsəfə” kimi təsvir edilmir: Məsələn, təbiət elmləri bir zamanlar “təbiət fəlsəfəsi” adlanırdı, lakin biz indi maddənin atomlardan ibarət olub-olmaması barədə yalnız düşünmürük: biz elmi təcrübələrdən istifadə edirik. [4] Və bir çox fərqli elmi dərəcələr, hətta sosiologiya və ya kimya sahəsində olsa belə, “Fəlsəfə Doktoru” adlanır.
Fəlsəfi suallar sırf empirik vasitələrlə birbaşa araşdırıla bilməz: [5] Məsələn, cəmiyyətlərin bərabərliyə yoxsa azadlığa üstünlük verməli olduğunu yoxlayan bir laboratoriya təcrübəsini təsəvvür etməyə çalışın – insanların buna inanıb-inanmadığını yox, həqiqətən belə olub-olmadığını. Mikroskop altında əxlaqi əhəmiyyət necə görünür?
Akademik fəlsəfənin əsas metodu arqumentlərin (yəni, müəyyən bir nəticəni əsaslandırmaq üçün nəzərdə tutulmuş səbəblərin) qurulması və qiymətləndirilməsidir. Bu nəticələr hər hansı bir nəzəriyyənin doğru və ya yalan olması, yaxud müəyyən bir anlayışın düzgün təhlili və ya tərifi haqqında ola bilər. Bu arqumentlər ümumiyyətlə ən azı bəzi konseptual, intellektual və ya a priori (yəni, qeyri-empirik) məzmuna malikdir. Filosoflar tez-tez müvafiq elmi bilikləri arqumentlərdə fərzlər kimi istifadə edirlər. [6]
2. Fəlsəfənin Sahələri
Fəlsəfə əsaslı suallarla məşğul olur. Bəs konkret olaraq hansı suallardır bunlar? Budur standart təsnifat: [7]
- Məntiq (Logic): Məntiqçilər yaxşı və pis arqumentləri, həmçinin önərmələri, cümlələri və ya arqumentləri ifadə etmək üçün nəzərdə tutulmuş formal, simvolik dilləri öyrənirlər. [8]
- Metafizika (Metaphysics): Metafizika ilə məşğul olanlar hansı varlıq növlərinin mövcud olduğunu, dünyanın və onun tərkib hissələrinin nədən yarandığını və obyektlərin və ya hadisələrin bir-birinə necə səbəb ola və ya izah edə biləcəyini öyrənirlər. [9]
- Epistemologiya (Epistemology): Epistemoloqlar bilik, sübut və əsaslandırılmış inamı öyrənirlər. Epistemoloq duyğularımıza güvənə bilib-bilməyəcəyimizi və elmin etibarlı olub-olmadığını araşdıra bilər. [10]
- Dəyərlər (Values): Dəyər nəzəriyyəsində filosoflar, digər mövzularla yanaşı, əxlaq, siyasət və sənəti öyrənirlər. Məsələn: Səhv hərəkətləri səhv edən nədir? Yaxşı insanları və yaxşı həyatları necə müəyyənləşdiririk? Bir cəmiyyəti ədalətli və ya ədalətsiz edən nədir? [11]
Bu sahələrdə çoxlu alt sahələr var. Bir çox başqa sahələrin — elmlərin, incəsənətin, ədəbiyyatın və dinin — özlərinə aid bir “fəlsəfəsi” var: Məsələn, elm filosofları kvant mexanikasını şərh etməyə kömək edə bilər; din filosofları tez-tez Tanrının mövcudluğu haqqında arqumentləri nəzərdən keçirirlər. [12]
Həmçinin, feminist fəlsəfə və Afrika fəlsəfəsi kimi müəyyən populyasiyalar və ya icmalar haqqında unikal və vacib fəlsəfi müzakirələr mövcuddur. [13] Bütün mədəniyyətlərdən olan insanlar, Qərb fəlsəfəsi kurslarında adətən müzakirə edilənlərdən daha çox, fəlsəfəyə töhfə verirlər. [14] Qərb akademik fəlsəfəsi tez-tez qeyri-Qərb mədəniyyətlərindən və qadınların səslərindən uzaq düşmüşdür. [15]
Filosoflar bəzən digər sahələrdən alətlər, biliklər və dil gətirirlər, məsələn, statistikadan epistemologiyada və xüsusi nisbilik nəzəriyyəsindən zaman fəlsəfəsində istifadə edirlər. [16] Layihəniz mövcud olan hər şeyi [17] ən geniş və ən əsas şəkildə anlamaqdırsa, ala biləcəyiniz bütün köməyə ehtiyacınız var.
3. Fəlsəfənin Məqsədi(ləri)
Akademik fəlsəfə kimya və fizikanın etdiyi kimi yekdil bilik kütləsi təqdim etmir. [18] Fəlsəfi sualların düzgün cavabları varmı? Fəlsəfi tərəqqi mövcuddurmu? Fəlsəfə zamanla həqiqətə yaxınlaşırmı? [19] Bütün bunlar fəlsəfi mübahisə mövzusudur. [20] Və fəlsəfi mübahisələr nadir hallarda tam əminliklə həll olunur.
Bəs məqsəd nədir? Budur bəzi cavablar: [21]
- Həqiqəti, harada və nə olursa olsun, kəşf etmək. [22]
- Həyatımızı daha yaxşı yaşamağı öyrənmək. [23]
- Öz baxışlarımızı, o cümlədən onların güclü və zəif tərəflərini anlamaq.
- Öz həyatımızı araşdırmaq və seçimlərimizin və onların nəticələrinin daha çox fərqində olmaq.
- Daha yaxşı düşünməyi və mühakimə etməyi öyrənmək. Xatırlayın: Fəlsəfənin əsas metodu arqumentləri təqdim etmək və araşdırmaqdır. [24]
Və şübhəsiz ki, hamımız təbii olaraq ən azı bəzi fəlsəfi suallarla maraqlanırıq. Bir çox insan fəlsəfənin çox əyləncəli olduğunu düşünür. Və cavablar mövcuddursa, fəlsəfi sualların cavablarını tapmağın çox vacib olduğunu mübahisə etmək çətindir. Məsələn, quldarlığın səhv olduğunu və elmi konsensusun ümumiyyətlə etibarlı olub-olmadığını bilmək vacibdir. Beləliklə, bu sualların cavablarını tapmaq ən azı mümkün olduğu müddətcə cəhd etməliyik.
Həmçinin, fəlsəfə təhsili ilə digər akademik sahələrdə (məsələn, GRE nəticələri və peşəkar məktəblərə qəbul) yüksək nailiyyətlər arasında güclü əlaqələr var. [25]
4. Nəticə
Biz fəlsəfəni digər sahələrlə müqayisə etdik. Fəlsəfənin sahələrinə nəzər saldıq. Və fəlsəfənin məqsədlərini və ya faydalarını araşdırdıq. Bəs fəlsəfə əslində nədir? İndiyə qədər dediklərimizi nəzərə alaraq, “fəlsəfə”nin ən azı qismən tərifini aşağıdakı kimi verə bilərik:
Dünya haqqında, o cümlədən dəyərli və dəyərsiz olanlar haqqında əsaslı sualları müəyyən etməyə və cavablandırmağa çalışan, əsasən (lakin tamamilə deyil) qeyri-empirik bir tədqiqatdır.
Qaynaq: 1000-Word Philosophy
Notes
[1] Berkeley 2003 [1710]: 5; Blackburn 1999: 1.
[2] Some of the oldest formal philosophy writing we have is attributed to a group of ancient Greek philosophers called the ‘Pre-Socratics,’ because they wrote before Socrates and Plato did (cf. Curd 2019). The earliest Upanishads may go back even further (Olivelle 1998: 4 ff.).
[3] This is similar to Encyclopaedia Britannica’s (n.d.) definition: “the rational, abstract, and methodical consideration of reality as a whole or of fundamental dimensions of human existence and experience.”
[4] See e.g., Berryman 2020 on ancient atomism.
[5] Metcalf 2018.
[6] Most philosophers believe that the sciences provide knowledge relevant to traditional philosophical issues. That is, most philosophers endorse the meta-philosophy of ‘naturalism,’ according to which philosophy should be informed by the natural sciences. The usual justification for naturalism is based on the track-record of the natural sciences, including their tending toward consensus. See Bourget and Chalmers 2014: 476; Metcalf 2018; and Papineau 2019. For examples of the relevance of science to traditional philosophical issues, see Ingram and Tallent (2019: § 8); Wilce 2019; and Knobe and Nichols 2019. In these examples, special relativity may be relevant to philosophy of time; quantum mechanics may be relevant to philosophy of logic; and social science may be relevant to ethics.
[7] This is a version of common anthologies’ categorizations. See e.g., Blackburn 1999: vii and Rosen et al. 2015.
[8] Logicians can also study logics about obligation (McNamara 2019), about necessity and possibility (Garson 2019), and whether useful logics can contain sentences that are both true and false simultaneously (Priest et al. 2019).
[9] Van Inwagen and Sullivan 2019.
[10] Steup 2019; Metcalf 2020.
[11] Value theorists also study specific topics, such as our obligations to animals (Gruen 2019) and whether governments can be legitimate (Peter 2019). See also Haramia 2018 (the entry on applied ethics in 1000-Word Philosophy) for an overview of applied ethics.
[12] Indeed, one area where people see many connections is with religion. So what’s the difference between philosophy and religion? This is not an easy question to answer, but most religious practice proceeds from a shared starting-point consensus body of putative knowledge, and these beliefs are almost all about God or gods, the afterlife, and how to live a pious life. In contrast, in philosophy, everything is constantly open to question, and the topics are much broader than gods and the afterlife.
[13] See e.g., McAfee 2019 and Outlaw 2019.
[14] Van Norden 2017.
[15] See e.g., Van Norden (op. cit.) and Buxton and Whiting 2020.
[16] Indeed, one popular metaphilosophical view is methodological naturalism about philosophy, according to which philosophy should use the methods of the natural sciences. Some naturalists go so far as to say that traditional philosophical methods should be replaced by scientific methods. See Metcalf 2018 and Papineau 2019 for more discussion. As for tools and knowledge from other fields, statistical and probabilistic analysis is common in many areas of philosophy (see, e.g., Weisberg 2019) and special relativity may tell us something important about the philosophy of time (Ingram and Tallant 2019).
[17] And maybe even the objects that don’t exist; see Reicher 2019.
[18] Bourget and Chalmers 2014. Arguably, there is consensus about many philosophical questions, but we don’t consider those questions in academic philosophy, at least not anymore. For example, almost everyone knows that slavery is wrong and that women should be allowed to vote if anyone is. See also Gutting 2009 for a general survey of some apparent philosophical discoveries.
[19] Cf. Chalmers 2015.
[20] See, e.g., Miller 2019.
[21] See Bierce 2008; de Montaigne 1987: 204; Russell 2010: 20 for some other statements about the nature or purpose of philosophy.
[22] Bierce 2008.
[23] De Montaigne 1987: 204.
[24] See e.g., Groarke 2019 and Prinzing and Vasquez 2025.
[25] Daily Nous n.d. However, we do not yet know what proportion of this is a ‘selection effect’—people who are already smart major in philosophy—and how much of this is a ‘treatment effect,’ i.e., majoring in philosophy actually makes you smarter.
References
Berkeley, George. 2003 [1710]. A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge. Mineola, NY: Dover Philosophical Classics.
Berryman, Sylvia. 2019. “Ancient Atomism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Bierce, Ambrose. 2008. “The Devil’s Dictionary.” In Project Gutenberg (ed.), Project Gutenberg.
Blackburn, Simon. 1999. Think: A Compelling Introduction to Philosophy. Oxford, UK and New York, NY: Oxford University Press.
Bourget, David and David J. Chalmers. 2014. “What Do Philosophers Believe?” Philosophical Studies 170(3): 465-500.
Buxton, Rebecca and Lisa Whiting. 2020. The Philosopher Queens: The Lives and Legacies of Philosophy’s Unsung Women. London, UK: Unbound Publishers.
Chalmers, David J. 2015. “Why Isn’t There More Progress in Philosophy?” Philosophy 90(1): 3-31.
Curd, Patricia. 2019. “Presocratic Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Daily Nous. n.d. “Value of Philosophy.”
De Montaigne, Michel. 1987. Complete Essays. Tr. M. A. Screech. London, UK: Penguin Books.
The Editors of Encyclopaedia Britannica. N.d. “Philosophy.” In The Editors of Encyclopaedia Britannica (eds.), Encyclopaedia Britannica, Online Edition.
Garson, James. 2019. “Modal Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Groarke, Leo. 2019. “Informal Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Gruen, Lori. 2019. “The Moral Status of Animals.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Gutting, Gary. 2009. What Philosophers Know: Case Studies in Recent Analytic Philosophy. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Ingram, David and Jonathan Tallant. 2019. “Presentism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Knobe, Joshua and Shaun Nichols. 2019. “Experimental Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Markosian, Ned. 2019. “Time.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
McAfee, Noëlle. 2019. “Feminist Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
McNamara, Paul. 2019. “Deontic Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Miller, Alexander. 2019. “Realism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Olivelle, Patrick (tr. and ed.). 1998. The Early Upaniṣads: Annotated Text and Translation. New York, NY and Oxford, UK: Oxford University Press.
Outlaw, Lucius T. Jr. 2019. “Africana Philosophy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Papineau, David. 2019. “Naturalism.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Peter, Fabienne. 2019. “Political Legitimacy.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Priest, Graham et al. 2019. “Paraconsistent Logic.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Prinzing, Michael and Vasquez, Michael. 2025. “Studying Philosophy: Does Make People Better Thinkers?” Journal of the American Philosophical Association. 2025: 1-19.
Reicher, Maria. 2019. “Nonexistent Objects.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Rosen, Gideon et al. 2015. The Norton Introduction to Philosophy, Second Edition. New York, NY and London, UK: W. W. Norton & Company Ltd.
Russell, Bertrand. 2010. The Philosophy of Logical Atomism. Oxford, UK: Routledge Classics.
Sartwell, Crispin. 2019. “Beauty.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Steup, Matthias. 2019. “Epistemology.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Van Inwagen, Peter and Meghan Sullivan. 2019. “Metaphysics.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Van Norden, Bryan W. 2017. Taking Back Philosophy: A Multicultural Manifesto. New York, NY: Columbia University Press.
Weisberg, Jonathan. 2019. “Formal Epistemology.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
Wilce, Alexander. 2019. “Quantum Logic and Probability Theory.” In E. N. Zalta (ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Winter 2019 Edition.
