Əsr İran saytının xəbərinə görə, Mahmud Fazili; keçmiş diplomat və beynəlxalq məsələlər təhlilçisi deyir ki, Türkiyənin müdafiə sənayesinə çoxillik sərmayəsi indi özünün əməli nəticələrini verib və ölkəni qlobal silah bazarında mühüm oyunçulardan birinə çevirib. Bu sənaye təkcə Türkiyənin xarici siyasətini inkişaf etdirmək üçün bir vasitə deyil, həm də mühüm gəlir mənbəyinə çevrilib, çünki hər il silah ixracatı həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından artır.

Türkiyənin hərbi silah ixracatı 7.1 milyard dolları keçib. Ankaranın hədəfi, 2027-ci ilə qədər ixracat dəyərini 10 milyard dollara çatdırmaqdır. Türkiyənin müdafiə sənayesi məhsulları dünyanın 111 ölkəsinə ixrac edilir. Hətta Avropa İttifaqının Polşa, Rumıniya, İspaniya, İtaliya, Xorvatiya, Sloveniya və Estoniya kimi üzv ölkələri də Türkiyə silahlarının müştəriləri sırasındadır.

Türkiyənin ixracat statistikası belədir: 40 ölkəyə 4500 zirehli döyüş maşını, 10 ölkəyə 140 döyüş gəmisi, 50 ölkəyə 770 pilotsuz uçuş aparatı (PUA), 24 ölkəyə 1200 elektro-optik sistem və sabit silahlar, 8 ölkəyə həmlə helikopterləri, 10 ölkəyə radar, 3 ölkəyə yüngül freqat, 111 ölkəyə yüngül silahlar, 11 ölkəyə 1500 gəzən sursat (kamikadze dron) və 2 ölkəyə “Hürkuş” təlim təyyarəsi.

Türkiyə Avropada bir çox ölkə ilə silah müqavilələri imzalayıb. Bunlara İspaniyaya “Hürkuş” təlim təyyarəsinin satışı, İtalyan “Leonardo” şirkəti ilə PUA-ların birgə istehsalı, Sloveniya, Estoniya, Rumıniya və Ukraynaya zirehli maşınların satışı, Albaniya, Polşa və Xorvatiyaya PUA-ların satışı, Portuqaliyaya dəstək gəmisi və Almaniya ilə topların sursatının birgə istehsalı müqaviləsi daxildir.

Türkiyənin dövlət və özəl şirkətləri gələcək üçün başqa proqramlar da nəzərdə tutublar. Məsələn, Əlcəzairə 10 ədəd “ANKA-S” PUA-sı və Mərakeşə 13 ədəd “Bayraktar” PUA-sının satışı buna misal ola bilər. Nigeriya da iki patrul gəmisi və 6 ədəd “T129 ATAK” həmlə helikopteri sifariş edib.

Türkiyə Ukrayna və Pakistanla yüngül freqatların (korvet) tikintisi üçün müqavilələr imzalayıb. Keçən iyul ayında İndoneziya ilə 48 ədəd “KAAN” qırıcısının satışı barədə müqavilə imzalanıb. Bu yaxınlarda isə Türkiyənin “Havelsan” şirkəti Misirin “AOI” şirkəti ilə PUA-ların birgə istehsalı üçün müqavilə imzalayıb. Suriya ilə hərbi əməkdaşlıq müqaviləsinin imzalanması və Türkiyə zabitlərinin bu ölkədə yerləşdirilməsi ilə silah satışının və pulsuz verilməsinin artacağı gözlənilir.

Türkiyənin Polad Günbəzi: Çoxqatlı Hava Hücumundan Müdafiə Sistemi

Türkiyənin istehsalı olan beşinci nəsil qırıcı təyyarəsi “KAAN”, qlobal silah bazarının yeni oyunçularından biri kimi beynəlxalq medianın diqqətini cəlb edib. Bu qırıcı təyyarə təkcə havada deyil, həm də dünya silah bazarlarında diqqət mərkəzindədir və “F-35” üçün potensial alternativ kimi irəli sürülüb.

Ən böyük müsəlman ölkəsi olan İndoneziya ilə ilk ixrac müqaviləsinin imzalanması qlobal müdafiə sənayesində mühüm inkişaf kimi qiymətləndirilir. Türkiyə bu müqavilə ilə böyük bir silah ixracatçısına çevrilmək yolunda mühüm bir addım atıb.

Türkiyə həmçinin 2025-ci ildə keçirilən 17-ci Beynəlxalq Müdafiə Sənayesi Sərgisində adi silahlar sahəsində böyük bir inkişaf nümayiş etdirərək, “Qazab” (Əzab) və “Hayalət” (Kabus) adlanan iki güclü adi bomba təqdim etdi. Bu bombalar 90 metr dərinlikdə qaya və torpaq altında partlama qabiliyyətinə malik iki sığınacaq qırıcı bombadır. “Hayalət” bombası bir adada sınaqdan keçirilmiş və qaya və torpaq altında 90 metr dərinlikdə partlayış yarada bilmişdir.

Türkiyə müdafiə sənayesinin inkişafı, həm strateji, həm də diplomatik cəhətdən qonşu ölkə olan Yunanıstan üçün problematik və təhdidedicidir. Birinci təhdid strateji, eyni zamanda əməliyyat xarakteri daşıyır. Türkiyənin güclü və özünütəmin edən müdafiə sənayesi bu ölkənin silah idxalından asılılığını azaldıb, bu da ona digər ölkələrin müdafiə sistemləri və sursat tədarükündə qarşılaşdığı məhdudiyyətləri aşmağa imkan verir.

Yunanıstan bütün sahələrdə, hətta sursat sahəsində belə, özünütəminetmə dərəcəsinə çatmaqdan çox uzaqdır. İki ölkə arasında hərbi münaqişə baş verərsə, Türkiyə NATO tərəfindən mümkün sanksiyalarla üzləşsə belə, bu ölkənin əməliyyat qabiliyyəti və özünütəmin etmə imkanı asanlıqla zərər görməyəcək.

İkinci təhdid diplomatik xarakter daşıyır və Yunanıstan üçün daha ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Avropa səviyyəsində Türkiyə sübut edib ki, müdafiə sənayesindəki istehsal imkanlarından istifadə edərək İspaniya və İtaliya kimi mühüm Avropa ölkələri ilə münasibətlərini yaxşılaşdıra bilər və gələcəkdə daha böyük ölkələr də Ankara ilə oxşar əməkdaşlıqlara başlaya bilərlər.

Mövcud beynəlxalq geosiyasi qarışıqlıq dövründə Türkiyə özünü müdafiə layihələrində etibarlı tərəfdaş kimi təqdim edir ki, bu da Yunanıstanın tez-tez qarşılaşdığı bir problemdir.

Pakistan, Azərbaycan Respublikası ilə 4.6 milyard dollar dəyərində JF-17 döyüş təyyarələrinin satışı üzrə ən böyük hərbi müqaviləsini imzalamaqla, nəinki öz hərbi iqtisadiyyatını gücləndirdi, həm də Bakı və Türkiyə ilə yeni strateji ittifaq yaratmaq yolunda böyük bir addım atdı. Bəs, bu sövdələşmə regional rəqiblərə qarşı güclü bir birliyin başlanğıcıdırmı?

Azərbaycan Respublikası bu yaxınlarda JF-17 Block 3 qırıcılarına olan sifarişini 16-dan 40 ədədə qədər artırıb və bununla da müqavilənin dəyəri 4.6 milyard dollara çatıb. Bu sövdələşmə Pakistanın tarixində ən böyük hərbi ixrac müqaviləsi sayılır və ölkə hökuməti tərəfindən cümə günü X platformasında təsdiqlənib. Görünür ki, qırıcıların sayının artırılması Hindistanın “Rafale” döyüş təyyarəsinin J-10 qırıcıları tərəfindən vurulması hadisəsinin uğuru və Şahbaz Şərifin Azərbaycana son səfəri ilə bağlı ola bilər.

Bu müqavilə təkcə Bakı və İslamabad arasındakı müdafiə əlaqələrinin xüsusi şəkildə güclənməsini göstərmir, həm də JF-17 qırıcısının qlobal silah bazarındakı mövqeyini möhkəmləndirir.

“Tabnak” saytının məlumatına görə, ilkin müqavilə 2024-cü ilin fevralında 16 qırıcı üçün 1.6 milyard dollar dəyərində imzalanmışdı ki, bu da pilot təlimlərini, sursat təminatını və texniki dəstəyi əhatə edirdi. Sifarişin 40 ədədə çatdırılması Azərbaycanın bu platformaya olan yüksək etimadını və Pakistanın silah bazarında əldə etdiyi uğuru göstərir. Bu müqavilə həm də Pakistan, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı üçtərəfli əməkdaşlığı gücləndirir ki, bu da qeyri-rəsmi bir müdafiə blokunun yaranmasına səbəb ola bilər.

JF-17 Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin köhnə MiQ-29 və Su-25 donanmasını əvəz edəcək və ölkənin hava potensialının modernləşdirilməsinə kömək edəcək.

Hərbi analitiklər və təhlil mərkəzləri bu müqavilə ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürüblər. Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzi (CSIS) bu satınalmanı Rus silahlarından asılılığı azaltmaq və Pakistan və Türkiyə ilə əlaqələri gücləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirir.

“Janes Defence” JF-17 Block 3-ü MiQ-29 və Su-30 ilə rəqabət aparmaq qabiliyyətinə malik, 4.5 nəsil qırıcısı kimi dəyərləndirir, lakin Rusiya mühərriklərindən asılılığı zəif cəhət hesab edir.

Pakistanlı analitiklər bu müqaviləni ölkələrinin müdafiə sənayesi üçün bir dönüş nöqtəsi hesab edirlər ki, bu da Afrikada və Asiyada yeni müştərilər cəlb edə bilər. Pakistan, Azərbaycan və Türkiyənin üçtərəfli əməkdaşlığı gələcək müdafiə ittifaqları üçün bir model ola bilər. Bu müqavilə həm də Bakının Rusiya ilə münasibətlərini gərginləşdirə bilər, çünki JF-17 Rus qırıcılarını əvəz edir.

JF-17 Qırıcısı haqqında hər şey

JF-17 Thunder qırıcısı, Pakistan Aviasiya Kompleksi (PAC) və Çinin Çendu Aviasiya Korporasiyası (CAC) tərəfindən birgə hazırlanmış tək mühərrikli, yüngül, çoxfunksiyalı döyüş təyyarəsidir.

Bu qırıcı Nançan Q-5, Çendu J-7 və Mirage 3/5 kimi köhnə təyyarələri əvəz etmək üçün nəzərdə tutulub və Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin əsas dayaqlarından birinə çevrilib. JF-17 Block 3 forsa kameralı, 84.4 kN gücündə Klimov RD-93MA turbofan mühərriki ilə təchiz olunub və sürəti 1.6 Mach-a (1910 km/saat) çatır. Qırıcının döyüş radiusu 800 km, xarici yanacaq çənləri ilə isə 2500 km-ə çatır.

Bu qırıcı 3629 kq-a qədər silah, o cümlədən hava-hava raketləri (məsələn, PL-5 və PL-15), hava-yer raketləri, idarəolunan bombalar və gəmi əleyhinə raketlər daşıma qabiliyyətinə malikdir. KLJ-7A modelinin Aktiv Fazalı Massiv (AESA) radarı, təkmil elektron müharibə sistemləri və elektro-optik/infraqırmızı sensorlar bu versiyanın digər xüsusiyyətləridir. Hər bir JF-17 Block 3-ün qiyməti 25-35 milyon dollar arasında dəyişir ki, bu da F-16 və ya “Rafale” kimi Qərb qırıcıları ilə müqayisədə olduqca sərfəlidir. Bu qırıcı S-300 kimi hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı mübarizə apara bilir ki, bu da Azərbaycan üçün regional təhlükələrə qarşı həyati əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin cari vəziyyəti necədir?

Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin tərkibində olan Hərbi Hava Qüvvələri 1991-ci ildə SSRİ-dən müstəqillik qazandıqdan sonra təsis edilib və hava məkanının mühafizəsi, quru qoşunlarına dəstək və hücum əməliyyatlarının həyata keçirilməsi vəzifələrini daşıyır. Təxminən 8000 personal, 106 döyüş təyyarəsi və 32 helikopterə malik olan bu qüvvə, yaxın vaxtlarda JF-17 Block 3 ilə əvəz ediləcək MiQ-29 (14 ədəd), Su-25 (7 ədəd) və MiQ-21 donanmasından ibarətdir.

Nəqliyyat donanmasına İliuşin İl-76 və Antonov An-12 təyyarələri, həmçinin Mil Mi-24 və Mi-17 helikopterləri daxildir. 2020-ci Qarabağ Müharibəsində əsas rol oynayan Türkiyə istehsalı olan “Bayraktar TB2” PUA-ları və İsrail istehsalı “Harop” kamikadze PUA-ları bu qüvvənin digər aktivləridir. Bakı Kala, Nəsosnaya, Kürdəmir və Gəncə hava bazaları hava məkanının tam əhatə olunmasını təmin edir. NATO, Türkiyə və İsraillə pilot təlimləri və avadanlıqların modernləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlıq bu qüvvənin potensialını gücləndirmişdir. Bununla belə, donanmanın böyük hissəsi hələ də köhnədir və xarici təminatdan asılılıq, eləcə də təcrübəli pilot çatışmazlığı əsas problemlər olaraq qalır.

86.1 min kvadrat kilometr ərazisi və 10.2 milyon əhalisi olan Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri Cənubi Qafqazın ən böyük ölkəsidir. Ölkənin hərbi büdcəsi 2011-ci ildə təxminən 4.46 milyard dollar təşkil etsə də, neft qiymətlərinin düşməsi səbəbindən 2.3-2.5 milyard dollara qədər azalıb. Quru Qoşunları 56.8 min personal, 940 tank, 2363 zirehli maşın və 267 özüyeriyən artilleriya ilə ordunun əsas sütunudur.

Hərbi Dəniz Qüvvələri 2200 personal ilə Xəzər dənizi sahillərinin mühafizəsinə diqqət yetirir. Hava hücumundan müdafiə sistemlərinə S-75, S-125, S-200 və İsrail istehsalı olan müasir “Barak-8” sistemləri daxildir. Neft və qaz gəlirləri hərbi avadanlıqlara sərmayə qoyulmasına imkan verir, lakin bu gəlirlərin azalması hərbi büdcəni məhdudlaşdırır. Türkiyə və İsraillə əməkdaşlıq, xüsusilə Qarabağ müharibəsində, bu ölkənin hərbi gücünü nümayiş etdirdi, lakin Ermənistan və İranla regional gərginliklər hələ də problem yaratmaqdadır.

Azərbaycan Respublikası tərəfindən JF-17 Block 3 qırıcılarına sifarişin artırılması, ölkənin hərbi potensialında və Cənubi Qafqazın geosiyasətində mühüm dəyişikliklərdən xəbər verir. Əvvəllər Pakistan və İsrail təhlükəsizlik təşkilatları arasında, xüsusilə Ziyaülhaqq, Müşərrəf və Bacva kimi hərbi generallar dövründə, kəşfiyyat əməkdaşlıqları haqqında məlumatlar mövcud idi. Bu əməkdaşlıqlara məlumat mübadiləsi və casus avadanlıqlarının alınması daxil idi. Bu müqavilə Pakistan, Türkiyə və Azərbaycan arasındakı strateji əlaqələri gücləndirir və bölgədə uzunmüddətli təsirlərə malik ola bilər.

anlam.com_2_ewdcsygwedv, 9 May 2025

Azərbaycan və Türkiyə üçün şad xəbər: Pakistanın J-10 qırıcısı Hindistanın Rafale qırıcısını vurub salıb.

Amerika rəsmiləri Pakistan ordusuna aid Çin istehsalı qırıcının iki Hindistan döyüş təyyarəsini vurduğunu təsdiqləyirlər. İnternational Afghanistan xəbər agentliyinin məlumatına görə, iki ABŞ rəsmisi Reuters-ə bildirib ki, Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus, Çin istehsalı olan təkmil bir qırıcı təyyarə mayın 7-də (çərşənbə günü) Hindistanın ən azı iki hərbi təyyarəsini vurub sala bilib.

Onların sözlərinə görə, bu nailiyyət Çin aviasiya sənayesi üçün mühüm bir dönüş nöqtəsidir. Rəsmilərdən biri yüksək əminliklə bildirib ki, Pakistan Hindistan qırıcılarına “hava-hava” tipli raket atmaq üçün Çin istehsalı olan J-10 qırıcısından istifadə edib və nəticədə ən azı iki təyyarəni məhv edib. Digər ABŞ rəsmisi əlavə edib ki, vurulan Hindistan təyyarələrindən ən azı biri Fransanın Rafale döyüş təyyarəsi olub.

Bu xəbər Azərbaycan Respublikası üçün xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki Azərbaycan 2024-cü ilin oktyabr ayında Pakistanla üçüncü seriya “JF-17” döyüş təyyarələrinin alınması barədə müqavilə imzalayıb.

Ötən ilin iyul ayında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin İslamabada rəsmi səfəri zamanı iki ölkə arasında müdafiə müqaviləsinin imzalanması yekunlaşdırılıb. Müqaviləyə əsasən, Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri Azərbaycanın hava potensialını gücləndirmək məqsədilə bu ölkəyə “JF-17 Thunder” qırıcılarını satır. “Thunder” isə J-10-un növbəti nəslidir.

Bu sövdələşmənin dəyəri bir milyard altı yüz milyon dollar təşkil edir.

Bu xəbər Türkiyə üçün də vacibdir. Çünki Fransanın “Rafale” qırıcılarını Yunanıstana satması iki ölkə arasındakı hərbi tarazlığı dəyişmişdi. Türkiyə Pakistanla olan strateji münasibətlərindən istifadə edərək, Pakistan ordusu tərəfindən atılan raketlər və qırıcının necə vurulması barədə bütün məlumatları qəbul edəcək. Bu, dünyada ilk dəfə vurulan “Rafale” qırıcısıdır.