در حال آماده‌سازی | hazırlanmaqdadır

Category: Analiz

  • Kipr son seçkiləri; federalizm yoxsa iki dövlət modeli

    Kipr son seçkiləri; federalizm yoxsa iki dövlət modeli

    Səmir əl-Ərki (Türkiyə İşləri üzrə Yazıçı və Tədqiqatçı)

    27 oktiyabr 2025

    Türkiyə istisna olmaqla, beynəlxalq səviyyədə tanınmayan bir dövlət olmasına baxmayaraq, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətində (ŞKTC) keçirilən prezident seçkiləri ictimai rəyə ciddi təsir gstərdi; onun gedişatı izləndi və nəticələri təhlil edildi.

    Çünki seçki mübarizəsi iki əsas namizəd və onlarla birlikdə namizədliyini irəli sürmüş digərləri arasında rəqabət olmaqdan daha çox, adanın şimal hissəsinin gələcək dövr üçün taleyini müəyyən edəcək iki əks layihə arasında gedən şiddətli bir yarış idi.

    Ankaraya yaxın olan və səlahiyyət müddəti bitən prezident Ərsin Tatar, təbii olaraq, adanın böhranından çıxış üçün yeganə həll yolu kimi İki Dövlətli Həlli müdafiə edirdi.

    Rəqibi, Toofan Ərhürman isə, həllin federalizm olduğunu və yunan kiprlilərlə yenidən inteqrasiyanı görən bir siyasi blokdan gəlirdi.

    Seçkinin nəticəsi Ankaranın istəyinə uyğun olmadı, çünki Ərhürman səslərin 60%-dən çoxunu qazanaraq qalib gəldi. Bəziləri bunu, adanın şimal hissəsinə tamamilə nəzarət edən, onun əsas hissələrini idarə edən Türkiyə üçün siyasi bir zərbə kimi qiymətləndirdi. Baxmayaraq ki, Türkiyə öz siyasətləri və ŞKTC və bütün ada üçün strateji istiqamətləri ilə razılaşmayan (hətta zahirən də olsa) bir prezidenti hakimiyyətə gətirən dürüst və şəffaf seçkilərin keçirilməsinə imkan verdi.

    Bu səbəbdən, ilk nəticələrin elanından dərhal sonra Türkiyədə bir mübahisə yarandı. Bu mübahisə – vəziyyətin təhlili və şərhi şəklində – adadakı Türkiyə qoşunlarının gələcəyinə qədər uzandı; bəziləri bunu Şərqi Aralıq dənizi regionunda strateji zəlzələ kimi qiymətləndirdi.

    🇹🇷 Türkiyədə Daxili Mübahisə

    Ərhürmanın qələbəsi Türkiyə daxilində səsvermə qutularından çıxan nəticələri alqışlayanlar və bu nəticələrin ləğvini tələb edənlər arasında mübahisəyə səbəb oldu.

    Rəsmi hakimiyyət dərhal seçki nəticələrini qəbul etdiyini elan etdi. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan öz “X” hesabında Ərhürmanı qələbə münasibətilə təbrik edərək bu seçkilərin: “Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin demokratik yetkinliyini bir daha sübut etdiyini və türk kiprlilərin iradəsini səsvermə qutularında əks etdirdiyini” vurğuladı.

    Ərdoğan, həmçinin, Türkiyənin “Türk kiprlilərlə birlikdə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin suveren hüquqlarını və maraqlarını hər platformada müdafiə etməyə” davam edəcəyini təsdiqlədi.

    Buna paralel olaraq, hakim koalisiyanın tərəfdaşı olan Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) sədri Dövlət Baxçalı nəticələri rədd etdi, parlamentdən (hansı ki, əksəriyyəti İki Dövlətli Həlli dəstəkləyir) səslərin nəticələrini etibarsız saymasını və nəticələri ləğv etməsini tələb etdi. Əlavə olaraq, o, Şimali Kiprin Türkiyə ilə dərhal birləşdirilməsi və 82-ci vilayətə çevrilməsi barədə qərar qəbul edilməsini istədi.

    Lakin Baxçalı sonradan öz sözündən geri çəkilərək dedi: “Seçkilərdən əvvəl televiziya kanallarında federalizm və ya iki dövlətli həll barədə çoxlu müzakirələr getdi. Buna görə də dərhal bəyanat verdim, çünki düşünürdüm ki, federalizm ideyasını müdafiə edən namizəd qalib gəldikdə, kiçik federalizm qığılcımı yanan oda çevrilməməlidir.” O əlavə etdi ki, Kiprdə tək dövlətli həllin qəbul edilməsi, “Suriya ərazisində federal birlik qurmağa çalışan qüvvələri” təşviq edəcək.

    📝 Seçilmiş Prezidentin Siyasəti

    Seçilmiş prezident Ərhürmanın davranışı Ankarada bir sakitlik yaratdı. İlkin nəticələrin elanından dərhal sonra verdiyi ilk açıqlamada o, dedi: “Xarici siyasət sahəsindəki vəzifələrimi Türkiyə Cümhuriyyəti ilə sıx məsləhətləşmələr əsasında yerinə yetirəcəyəm. Narahatlıq və ya şübhə üçün heç bir əsas yoxdur. Bütün xarici siyasət məsələləri, təbii ki, Türkiyə ilə əməkdaşlıqda idarə olunacaq.”

    Bu tələsik addımı ilə o, hər hansı bir şübhəçinin sözünü kəsmək və Ankara ilə münasibətlərin korlanmasına imkan verəcək şayiələrə yer qoymamaq istəyirdi. Əvvəlki Nazirlər Şurasının sədri kimi o, türk kiprlilərin həyatının açarlarının əslində Türkiyənin əlində olduğunu dərk edir. Bu, təkcə təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri ilə məhdudlaşmır, həm də ərzaq, su, təhsil və s. sahələrə qədər uzanır. Türkiyə türk kiprlilərin nəfəs aldığı ağciyərdir.

    Məsələn, Türkiyə Xəzinə və Maliyyə Nazirliyi tərəfindən hazırlanan “2025-ci il illik Prezident Proqramı” çərçivəsində, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinə 8.5 milyard türk lirəsi ayrıldığı və əlavə 4 milyard türk lirəsinin də veriləcək kreditlər üçün nəzərdə tutulduğu elan edildi.

    Buna görə də, Ərhürman prezidentlik təhvil-təslim mərasimində öz siyasətinin əsas prinsiplərini bir daha təsdiqlədi, ən başlıcaları aşağıdakılardır:

    • Kipr türk xalqının adada bərabər hüquqlu iki təsisçi tərəfdaşdan biri olduğunu və adada və ətrafında mövcud olan hər şeyə şərik olduğunu təsdiqləmək.
    • Təhlükəsizlik, enerji, karbohidrogenlər, dəniz məsələləri, ticarət yolları və Avropa İttifaqı vətəndaşlığı kimi sahələrdə adada türk kipr xalqının iradəsi olmadan qərar qəbul edilməsinin mümkün olmadığını vurğuladı.
    • Türk kiprliləri, regionda zamin ölkə olan Türkiyəni nəzərə almadan və onların hüquq və səlahiyyətlərini pozmaqla adada daimi həll və sülhə nail olmağın qeyri-mümkün olduğunu bildirdi.
    • Türkiyə Cümhuriyyətinin, türk kiprlilərin suveren hüquqlarını qorumaq mübarizəsindəki ən vacib dəstəkçi olduğunu təsdiqlədi.
    • Ərsin Tatar dövründəki əvvəlki prezidentlik kimi, Türkiyə ilə məsləhətləşmələrin davamlı olacağını xatırlatdı.

    Ərhürmanın bu və digər məqamları, mərasimdə iştirak edən Türkiyə vitse-prezidenti Cövdət Yılmazın iştirakı ilə xatırlatması, Türkiyəyə, xüsusən də hakim koalisiyaya və onun başda Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) və Milliyyətçi Hərəkat Partiyası (MHP) olmaqla, açıq və səmimi bir təminat mesajı idi.

    Bu, həm də daxildə, xüsusən də son aylarda Türkiyəyə qarşı kəskin düşmənçilik edən və türk səfirin qovulmasını, türk qoşunlarının çıxarılmasını tələb edən səslərə ünvanlanmış bir mesaj idi!

    💥 Kipr… Münaqişə Ocağı

    Bütün dəlillər göstərir ki, Kipr adası həm türk, həm də yunan hissələri ilə Şərqi Aralıq dənizində formalaşan münaqişə ocağıdır. Adanın geosiyasi əhəmiyyəti iki il davam edən İsrailin Qəzza zolağına təcavüzü və bununla əlaqəli Livan və İrana qarşı hərbi əməliyyatlar zamanı aydın şəkildə ortaya çıxdı.

    Adanın cənub hissəsi (Yunan hissəsi) İsrail qüvvələri üçün mühüm logistik dəstək bazasına çevrilib; istər dəstəkləyici Amerika və Avropa qüvvələri üçün açdığı aeroportları və bazaları vasitəsilə, istərsə də adada mövcud olan Britaniya bazaları vasitəsilə.

    Böyük Britaniya 1960-cı ildə Kipr ondan müstəqillik qazandıqdan sonra tam nəzarəti altında olan “suveren əraziləri” saxlayır. Bu ərazilər adanın sahəsinin təxminən 3%-nə bərabər olan 256 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir və ölkənin cənubunda yerləşən iki ayrı bölgəni – “Dikelia” və “Akrotiri” – ehtiva edir.

    Adanın cənub hissəsi həmçinin Fransa və Almaniya gəmilərini qəbul etmək üçün limanlarını açıb. Bu Amerika-Avropa hərbi yığımı Tel-Əvivə kəşfiyyat və hərbi xidmətlər göstərmək üçün istifadə edilmişdir.

    Lakin İsrail bununla kifayətlənməmiş, adadakı hərbi mövcudluğunu gücləndirməyə çalışmışdır. Belə ki, cənub hissədəki Yunan Kipr rəhbərliyinə “Barak MX” hava hücumundan müdafiə sistemi təhvil verib. Bu sistem 150 kilometr məsafədə dronları, qırıcı təyyarələri və qanadlı raketləri tuta bilir, bu da faktiki olaraq Türkiyənin cənubunu əhatə edir.

    Ankara bu inkişaflardan xəbərsiz qalmamış və öz növbəsində adadakı hərbi mövcudluğunu gücləndirməyə çalışmışdır.

    Keçən avqust ayında Şimali Kiprdəki Türk Qüvvələrinin komandanı, General-mayor Sabahattin Kılınçın rütbəsi General-mayor rütbəsindən General-leytenant rütbəsinə qaldırıldı. Bu, qeyri-adi bir hadisədir, çünki 2019-cu ildən bəri qüvvələr komandiri adətən General-mayor rütbəsində olmuşdur.

    Bu addımın səbəbləri kimi adadakı “sülhməramlı” qüvvələrin tam hüquqlu orduya çevrilməsinə hazırlıq olduğu göstərilir. Türkiyənin adadakı fəal qüvvələrinin sayının 50 mindən 100 minə qədər artırılması gözlənilir.

    Müdafiə Nazirliyi, əvvəllər məhdud sayda artilleriya briqadaları, hava hücumundan müdafiə bölmələri və mühəndis taborlarından ibarət olan Şimali Kiprdəki Türk qüvvələrinin modernləşdirilməsini davam etdirir. İndi bu qüvvələr bir neçə korpusu, eləcə də quru, hava, dəniz, logistika, mühəndislik və elektron müharibə elementlərini və digər birləşmələri əhatə edir.

    Buna paralel olaraq, Marmaris-Aksaz Dəniz Bazasında (Türkiyə daxilində) genişləndirmə işlərinə başlanılıb ki, bu da Şimali Kiprdəki qüvvələrə dəstək olacaqdır. Şimali Kiprdə də yeni dəniz bazası tikilir.

    🛫 Türk Qoşunlarının Çıxarılması

    Adanın türk və yunan hissələrində qarşılıqlı hərbi güclənməni nəzərdən keçirsək, Ərhürmanın seçilməsinin türk qoşunlarının mövcudluğuna təsir etmə ehtimalından danışmaq xəyalpərəstlik kimi görünür.

    Ankaradakı strateji qiymətləndirmələr, adanın yunan hissəsindəki İsrail, Amerika və Avropa hərəkətlərinə son dərəcə əhəmiyyət verir və onları yüksək riskli təhlükələr sırasına daxil edir ki, onlara qarşı ciddi şəkildə hazırlaşmaq və mübarizə aparmaq lazımdır.

    Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan televiziya müsahibəsində yunan kiprliləri silah yığmaqdan çəkinməyə çağırıb, çünki bu, onları adadakı türk qüvvələrinə hücum etməyə təşviq edə bilər. O dedi: “Əgər hər hansı bir dəlilik etsələr, silahlar bizim işimizdir. Onlar heç vaxt döyüş keçirməyiblər. Onlar bu cür şeylər haqqında düşünməməlidirlər belə.”

    Deməli, adadakı vəziyyət növbəti xəbərdarlığa qədər olduğu kimi qalacaq və üç zamin ölkə (Türkiyə, Böyük Britaniya və Yunanıstan) öz hərbi mövcudluğunu görünməmiş dərəcədə gücləndirir. Kipr adasının Şərqi Aralıq dənizində tutduğu geosiyasi mövqe də heç bir qüvvənin oradan çıxmasına səbəb olmur, əksinə, hansı qiymətə olursa olsun, orada qalmağa məcbur edir.

  • Televiziyanın yüz illiyi; dicital gəlişimlər qarşısında

    Televiziyanın yüz illiyi; dicital gəlişimlər qarşısında

    Yüz il əvvəl, daha dəqiq desək, 2 oktyabr 1925-ci ildə, şotland ixtiraçı Con Loqi Berd ixtira etdiyi mexaniki televiziya aparatı vasitəsilə ilk üz təsvirini uğurla yayımladı. Bu, Londondakı bir mağazada sərgilədiyi kuklanın üzünün şəkli idi. Daha sonra, o, insan köməkçisinin üzünün canlı təsvirini birbaşa ötürə bildi və bu təcrübə canlı şəkillərin radio dalğaları vasitəsilə ötürülməsi ideyasının ilk praktik nümayişi oldu.

    Bu hadisə televiziya dövrünün ilk qığılcımı hesab edildi və Berdin 1926-cı ildə ictimaiyyət qarşısında ilk tam televiziya nümayişini keçirdiyi daha təkmil təcrübələrə yol açdı. Həmin görüntü dünyanın simasını dəyişdirən bir ixtiranın ilk qığılcımı idi. Bir əsr ərzində televiziya məhdud imkanlara malik mexaniki cihazdan siyasətin, mədəniyyətin və ictimai rəyin formalaşmasında mühüm rol oynayan çoxşaxəli rəqəmsal platformaya çevrildi.

    Son iyirmi ildə internet və sosial medianın rəqabətinə baxmayaraq, kiçik ekran kütləvi ünsiyyət və şüurun formalaşdırılması üçün ən vacib vasitələrdən biri olaraq öz mövqeyini qoruyur. Televiziyanın kökləri XIX əsrin sonlarına, işığı ekranda göstərilə bilən təsvirlərə çevirmək cəhdlərinin ortaya çıxmasına gedib çıxır. Belə ki, XIX əsrin səksəninci illərində Paul Nipkov işığı elektrik cərəyanı ilə ötürülə bilən ilkin təsvirlərə çevirmək üçün fırlanan, deşikli mexaniki disk ixtira etdi. İllər sonra, alimlər bu təsvirləri daha aydın göstərə bilən elektron boru inkişaf etdirdilər ki, bu da sonrakı ekranların əsasını təşkil etdi.

    1925-ci ildə şotland mühəndis Con Loqi Berd ilk praktik mexaniki televiziyanı nümayiş etdirdi, hətta 1928-ci ildə London və Nyu-York arasında sınaq siqnalı göndərməyə nail oldu. Eyni zamanda, gənc amerikalı Filo Farnsvort daha aydın və istehsalı daha ucuz olan ilk tam elektron televiziya sistemini təqdim etdi ki, bu da həmin növün sürətlə qələbə çalmasına və sonradan televiziya texnologiyasının əsasını təşkil edən bazaya çevrilməsinə səbəb oldu.

    Televiziya o dövrdə yeni bir ixtira olsa da, ilk canlı yayım cəhdləri 1920-ci illərin sonunda başladı. 1928-ci ildə mexaniki televiziyanın qabaqcıllarından olan amerikalı ixtiraçı Çarlz Frensis Cenkins Merilend ştatında W3X adlı sınaq stansiyası qurdu. Bu stansiya ibtidai ağ-qara şəkilləri yayımlayırdı və onu yalnız çox məhdud sayda cihaz qəbul edə bilirdi.

    Televiziya Şəbəkələri Dövrü

    Təxminən on il sonra, Amerika Milli Yayım Şəbəkəsi (NBC) ABŞ-da ilk böyük televiziya şəbəkəsi olaraq meydana çıxdı və 1939-cu ildə Nyu-Yorkdan müntəzəm yayıma başladı. O dövrdəki cihazlar çox kiçik – cəmi təxminən beş düym – və bahalı idi, lakin buna baxmayaraq, elitanın və imkanlı şəxslərin diqqətini cəlb etdi.

    İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda, mülki televiziya yayımı hərbi istifadəyə görə azaldı və televiziya yalnız müharibə bitdikdən sonra kütləvi şəkildə yayılmağa başladı. O zaman Federal Kommunikasiyalar Komissiyası (FCC) yayım üçün istifadə olunan sistemi birləşdirdi və analoq yayım üçün vahid bir standart qəbul etdi. Bu standart bütün cihazların eyni kanalları eyni keyfiyyətlə qəbul etməsinə imkan verdi və on illərlə istifadə edildi, ta ki rəqəmsal yayıma keçidlə 2009-cu ildə tamamilə dayandırıldı

    İkinci Dünya Müharibəsinin bitməsi və Soyuq Müharibənin başlaması ilə media mübarizəsi yeni səviyyəyə keçdi.

    Televiziya sadəcə əyləncə və ya xəbər ötürmə vasitəsi deyildi, əksinə, tezliklə totalitar rejimlərin əlində təbliğat alətinə çevrildi. Nasist Almaniyasında, radio əsasən milyonlarla almaniyalıya “xalq radiosu” kimi tanınan ucuz və geniş yayılmış cihazlar vasitəsilə çatmaq üçün kütləvi platforma kimi istifadə olunurdu, televiziya isə məhdud yayımlı bir layihə olaraq qalırdı.

    Buna baxmayaraq, sonrakı sənədlər kabel vasitəsilə “xalq televiziyası” şəbəkəsi yaratmaq üçün iddialı planları ortaya çıxardı ki, bunun ekranları ictimai yerlərdə quraşdırılmalı və ideal Aryan həyatını əks etdirən proqramlar göstərilməli idi. Bu təsəvvürlər həmçinin daxili qorxutmaq və partiyanın gücünü nümayiş etdirmək üçün Hitlerə xəyanət edənlərin edam səhnələrinin yayımlanmasını da əhatə edirdi. Beləliklə, televiziya daha çox plan mərhələsində qalsa da, Nasist təbliğat naziri Yozef Göbbelsin birbaşa təsvirin yazılı və ya səsli sözdən daha böyük gücə malik olduğunu anlamasını əks etdirirdi, çünki o, sistemin tam olaraq istədiyini alıcıya zorla qəbul etdirirdi. Bu, həmçinin 1936-cı il Berlin Olimpiadası zamanı televiziyanın məhdud təbliğat məqsədi ilə istifadəsində özünü göstərdi, zaman ki, tədbirlər və çıxışlar ictimai ekranlarda nümayiş olundu.

    İkinci Dünya Müharibəsinin bitməsi və Soyuq Müharibənin başlaması ilə media mübarizəsi yeni səviyyəyə keçdi. Sovet İttifaqı rəsmi nəqlini gücləndirmək və Kommunist Partiyasının hökmranlığını möhkəmləndirmək üçün yerli televiziyadan istifadə edərkən, Birləşmiş Ştatlar Şərq blokunun xalqlarına ünvanlanmış mesajlar yayımlayan “Amerikanın Səsi” kimi sərhədlərarası radiolara güvənirdi. Beləliklə, media qeyri-hərbi bir mübarizə meydanına çevrildi, burada rəqiblər kütlələrin ağıl və qəlbləri uğrunda yarışdılar.

    Sonrakı onilliklərdə texnologiyanın inkişafı ilə siyasətdə televiziyadan istifadənin yeni bir modeli, canlı hadisələrin işıqlandırılması ortaya çıxdı. CNN şəbəkəsi 1991-ci il Körfəz Müharibəsi zamanı canlı yayımla müharibə konsepsiyasını möhkəmləndirdi, o zaman bütün dünya Bağdadın bombalanmasını anbaan izlədi, misli görünməmiş bir mənzərə, bu da göstərdi ki, televiziya müharibəni izləyicilərin evlərində oturarkən yaşadıqları gündəlik bir təcrübəyə çevirə bilər.

    Mühüm Mərhələlər

    Demokratiyalar səviyyəsində isə televiziya sübut etdi ki, onun seçki qutularına təsiri daha az güclü deyil. Con Kennedi və Riçard Nikson arasındakı 1960-cı il prezident debatı həlledici bir mərhələ oldu, çünki Kennedi kamera qarşısında özünə əmin və zərif görünürdü, Nikson isə yorğun və əldən düşmüş təsir bağışlayırdı, bu da milyonlarla seçicinin təəssüratına təsir etdi. Buradan aydın oldu ki, televiziya görüntüsü bəzən siyasi nitqin özündən daha güclü ola bilər və müasir siyasət parlamentlərin dəhlizlərində hazırlandığı qədər kamera linzaları qarşısında da hazırlanır.

    Başlanğıcından yüz il keçməsinə baxmayaraq, televiziya hələ də bütün dünyada insanların həyatında güclü şəkildə mövcuddur.

    Televiziya sadəcə texniki bir ixtira deyil, tezliklə ictimai şüurun formalaşdırılması və rəyin yaradılması alətinə çevrildi. 1950-ci illərdən etibarən televiziya xəbərlər, filmlər və seriallar üçün əsas mənbə oldu və bu da onu demək olar ki, hər evdə mövcud etdi. Canlı təsvir və səsi birləşdirdiyi üçün xüsusi bir gücə malik idi, çünki o zaman sürətli və ya əhatəli başqa alternativlər yox idi.

    Qlobal səviyyədə televiziya tarixdə mühüm mərhələlərlə əlaqələndirilmişdir. 1960-cı və 1970-ci illərdə Vyetnam müharibəsi zamanı ekranlar döyüş səhnələrinin şəkillərini ilk dəfə birbaşa Amerika və dünya ictimaiyyətinə çatdırdı, bu da müharibəyə dair ictimai rəyi dəyişdirdi və siyasətçilərə xalq təzyiqi yaratdı. 1969-cu ildə 600 milyondan çox insan Aya enişi izlədi, bu an televiziyanın insanları bir hadisə ətrafında birləşdirmək qabiliyyətinin nümunəsi oldu. Televiziya həmçinin 1963-cü ildə Prezident Con Kennedinin sui-qəsdi və ya 1989-cu ildə Berlin divarının yıxılması kimi böyük siyasi hadisələrin işıqlandırılmasında mühüm rol oynadı, burada insanlar tarixin gözlərinin qarşısında necə yazıldığını görürdülər.

    Yaxın Şərqdə isə televiziya eyni zamanda müharibə, siyasət və mədəniyyət məsələləri ilə əlaqələndirildi. 1973-cü il oktyabr müharibəsi zamanı ekranlar cəbhədəki əsgərlərin şəkillərini yayımlayırdı ki, bu da mənəviyyatı yüksəltdi və qələbə və milli qürur hissini möhkəmləndirdi. Sonrakı onilliklərdə peyk kanalları rəsmi medianın inhisarını qırmağa kömək etdi və ictimai müzakirələrə daha müxtəlif və təsirli bir media nitqi üçün qapı açdı. Mədəni cəhətdən, Ramazan serialları sosial ritualların bir hissəsinə çevrildi, ailələri gecələr cəmiyyətin problemlərini müzakirə edən və kimliyini əks etdirən dramaları izləmək üçün bir araya gətirdi.

    Bütün bunlar vasitəsilə televiziya sadəcə bir əyləncə vasitəsi deyil, əksinə, xəbərlər, dram və filmlər üçün mərkəzi bir mənbə, fərdlərin və cəmiyyətlərin şüurunu yenidən formalaşdırmaq üçün bir alət oldu. Bu gün internetin rəqabətinə baxmayaraq, televiziya böyük müzakirələrin formalaşdırılmasında və birləşdirici anların yaradılmasında iştirak edir.

    Başlanğıcından yüz il keçməsinə baxmayaraq, televiziya hələ də bütün dünyada insanların həyatında güclü şəkildə mövcuddur. Beynəlxalq təxminlərə görə, 2024-cü ildə qlobal miqyasda televiziya izləyicilərinin sayı beş milyard beş yüz milyon nəfəri keçmişdir, amerikalı izləyicilər isə eyni ildə ekran qarşısında gündə təxminən üç saat keçiriblər. Nielsen şirkətinin (bazar araşdırmaları və izləmə nisbətlərinin ölçülməsi üzrə ixtisaslaşmış Amerika institutu) məlumatları da göstərir ki, 2025-ci il tarixi bir dönüş nöqtəsi oldu, çünki rəqəmsal yayım vasitəsilə izləmə nisbətləri ilk dəfə ənənəvi və kabel yayımlarının ümumi nisbətlərini üstələdi. Buna baxmayaraq, dünya idman yarışları və ya canlı siyasi hadisələr kimi böyük televiziya anları, tamaşaçıları eyni vaxtda birləşdirən kollektiv təcrübələr olaraq öz mövqelərini qoruyur.

    Yaxın Şərqdə isə mənzərə ənənəvi yayımın davamlılığı və rəqəmsal yayımın yüksəlişinin qarışığını əks etdirir. Regional bir sorğu göstərdi ki, gündəlik televiziya izləmə nisbəti 2014-cü ildəki təxminən 69%-dən 2018-ci ildə təxminən 54%-ə düşmüşdür, internet yayımından istifadə isə, xüsusilə gənclər arasında, artmışdır. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanında gündəlik orta izləmə müddəti 2020-2021-ci illərdə əvvəlki illərə nisbətən artaraq təxminən beş saat on dəqiqə olmuşdur. Bazar səviyyəsində, regionda yayım və video sektorunun 2025-2033-cü illər arasında illik mürəkkəb artım tempinin yeddi yarım faizə çatacağı gözlənilir, rəqəmsal platformalar isə media və əyləncə bazarının altmış faizindən çoxunu ələ keçirəcək.

    Qeyd etmək lazımdır ki, Ramazan mövsümləri ərəb dünyasında izləmə üçün müstəsna bir zirvə olaraq qalır, burada izləmə saatları adi aylarla müqayisədə səksən faizə qədər artır. Bu, göstərir ki, televizor, hətta telefonlar və rəqəmsal platformalarla rəqabət şəraitində olsa da, istər xəbər bülletenləri, istərsə də sosial dramlar vasitəsilə tamaşaçıların vərdişlərinin formalaşmasında mərkəzi rolunu qoruyur.

    Televiziya hələ də Dünya Kuboku və ya siyasi debatlar kimi böyük anlarda özünü təsdiq etsə də, rəqəmsal platformalar və sosial media vasitəsilə rəqibləri media və əyləncənin mənasını yenidən müəyyənləşdirməyə nail olmuşlar.

    Qlobal və regional rəqəmlər göstərir ki, televiziya hələ də milyardlarla izləyiciyə çatan geniş auditoriyaya malikdir, lakin eyni zamanda rəqəmsal platformalar və sosial media saytlarından görünməmiş rəqabətlə üzləşir. Nielsen-in 2025-ci il məlumatları onlayn yayımın ilk dəfə yerüstü və kabel yayımının cəmini üstələdiyini göstərir, bu isə o deməkdir ki, izləyici artıq kanalların cədvəlinə bağlı deyil, nəyi və nə vaxt izləyəcəyini özü seçir. Yaxın Şərqdə də ənənəvi televiziyanın gündəlik izləmə nisbətinin beş ildən az bir müddətdə 69%-dən 54%-ə düşməsi, auditoriyanın, xüsusilə gənclərin, telefonlara və tətbiqlərə keçidini əks etdirir.

    Ən əhəmiyyətli dəyişiklik ondan ibarətdir ki, qonaq otağında əsas yeri tutan böyük cihaz cibdə daşınan kiçik bir ekrana çevrilib. Ağıllı telefonlar və planşetlər eyni rolu və daha çoxunu yerinə yetirir: xəbərlərə baxmaq, matçları izləmək, hətta tələb əsasında seriallara və filmlərə baxmaq. Bu köklü dəyişiklik təkcə televiziyanın tək platforma kimi hökmranlığını azaltmadı, həm də qəbulun təbiətini dəyişdirdi, çünki izləyici keçmişdəki kimi kollektiv və sabit olmaq əvəzinə fərdi və hərəkətli oldu.

    Televiziya hələ də Dünya Kuboku və ya siyasi debatlar kimi böyük anlarda özünü təsdiq etsə də, rəqəmsal platformalar və sosial media vasitəsilə rəqibləri media və əyləncənin mənasını yenidən müəyyənləşdirməyə nail olmuşlar. Və bu gün sual təkcə “televiziyada” nələr göstərilir deyil, həm də izləyicinin öz məzmununu hansı ekranda izləməyi seçməsidir.

    Qaynaq: AlArabiya

  • Fəlsəfə: Əbədi Suallardan Tarixi Mübarizəyə

    Fəlsəfə: Əbədi Suallardan Tarixi Mübarizəyə

    Ramin Cahanbəyli

    Qədim yunanlar tərəfindən fəlsəfənin ixtira edilməsindən iyirmi beş əsrdən çox vaxt keçib və bəşəriyyət hələ də azadlıq, ədalət, sevgi, ölüm, əbədilik və varlıq kimi fəlsəfi məsələlərlə məşğul olmağa davam edir. Daha da əhəmiyyətlisi isə, “Fəlsəfə nədir?” sualı özü fəlsəfi bir sualdır və müxtəlif fəlsəfi yanaşmaları əhatə edir. Şübhəsiz ki, fəlsəfə hər bir sivilizasiyanın və bəşər tarixinin hər bir dövrünün xüsusi şəkildə məşğul olduğu bir düşüncə və sualvermə tərzidir.

    Başqa sözlə, fəlsəfə çoxluq təşkil edən və tarixi bir məzmuna malikdir. Buna görə də, fəlsəfə ilə məşğul olmaq, düşüncənin tarixi və ya tarixdəki düşüncə haqqında düşünmək deməkdir. Bəs bu düşüncə tarixi necə formalaşıb və hansı eniş-yoxuşlardan keçib? Lakin əbədi və ilkin məsələlərlə məşğul olan fəlsəfə kimi bir düşüncə tərzinin tarixi olması ziddiyyətli bir məsələ deyilmi?

    Bu, əsrlər boyu filosofları məşğul edən bir sualdır. Məsələn, Heqel “Fəlsəfə Tarixi haqqında Mühazirələr” əsərinin müqəddiməsində yazır: “Fəlsəfənin məqsədi əbədi olanı dərk etməkdir… Lakin tarix bir zamanlar mövcud olmuş və başqa bir zamanda itirilmiş şeydən bəhs edir.” Maraqlıdır ki, Heqelin bəhs etdiyi bu ziddiyyət fəlsəfə tarixinin üzləşdiyi dərin bir məsələdir.

    Bir tərəfdən, Heqel kimi filosoflar Sokratdan alman idealizminə qədər fəlsəfənin gedişatını tarixdəki ilahi ağıl prosesinə uyğun gələn fenoloji və məntiqi bir inkişaf kimi nəzərdən keçirirlər. Digər tərəfdən isə, Niçe və Haydeqqer, daha sonralar isə postmodern və dekonstruktivist filosoflar bunu nihilizm (heçlik), varlığın unudulması və ya tənqidi ağlın tənəzzülü kimi qeyd edirlər. Hər bir halda, elm tarixindən fərqli olaraq, fəlsəfə tarixi ideya və fikirlərin döyüş meydanı hesab edilə bilər ki, burada “düşünmək” kateqoriyası “tərəqqi” elementindən daha vacib görünür. Çünki burada əsas məsələ indinin keçmiş üzərində üstünlüyü deyil, həqiqətin yalandan ayrılması və anlayışlarla düşünmə tərzidir.

    XX əsrin iki fransız filosofu Deleuze və Guattari’yə görə, fəlsəfə anlayışlar yaratmaq, icad etmək və qurmaq sənətidir. Başqa sözlə, fəlsəfə, müəyyən bir tarixi vəziyyətdə öz dövrlərinin məsələlərini yeni anlayışlar və ya köhnə anlayışlara yeni baxış tərzi ilə formalaşdıran və izah edən mütəfəkkirlərin səyidir. Bu mənada, hər bir yeni fəlsəfi düşüncənin qurulması və ixtirası əvvəlki baxış və anlayışların bir növ struktursuzlaşdırılması (dekonstruksiyası) ilə müşayiət olunur.

    Burada biz filosofun düşüncə tarixi ilə struktursuzlaşdırıcı dialoqu və Kant mənasında “tənqid” (sənciş/nəqd) anlayışının əsl mənası ilə üz-üzə qalırıq.

    Fəlsəfənin kütləvi populyar olmamasının səbəblərindən biri bəlkə də onun tənqidi və sualverici mahiyyətidir ki, bu da sofistləri, populistləri və despotları narahat edir və qaçmağa məcbur edir. Amerikalı mütəfəkkir Con Dyuinin sözləri ilə desək, “Həqiqətən düşünən həm uğursuzluqlarından, həm də uğurlarından dərs alır.” Lakin istibdad fəlsəfi düşüncədən fərqli olaraq, özündən uzağı və öz əksini görmə qabiliyyətinə malik deyil, çünki düşünmək cəsarəti yoxdur. Halbuki fəlsəfənin metafizik mahiyyəti bu düşüncə cəsarətində cəmləşir ki, elm, din, incəsənət və hətta bəşər tarixindən kənarda düşünmək və sual vermək lazımdır.

    Elə buna görə də Şopenhauer insanı “metafizik heyvan” adlandırır ki, fəlsəfi sualvermə qabiliyyətinə malik olduqda hər gününü gündəlik işlərinə qarşı əbədi təəccüb və heyrətlə başlaya bilər. Bu baxımdan, “Filosof kimdir?” və “Fəlsəfə nədir?” sualları Kantın “İnsan kimdir?” sualı ilə müşayiət olunur. Bu sualın müxtəlif dövrlərin filosoflarının üzləşdiyi əsas sual olduğunu demək həqiqətdən uzaq deyil.

    Kantın fəlsəfəyə, xüsusən də öz fəlsəfi düşüncəsinə, Maarifçiliyə dair tarixi şüurunun mərkəzində bu sualın əsasını insanın muxtariyyət (özünəqərarvermə) prinsipinə qoyur. Bu, insanın özünün tətbiq etdiyi azyaşlılıqdan və ya qəyyumluqdan çıxması və düşünmə cəsarətidir. Bu sualın qoyulması və xüsusən də Kantın cavabı ilə başqa bir suala çatırıq: “Düşünmə cəsarəti necə hikmətə və müdrikliyə çatmaq səyidir.”

    “Hikmətə sevgi” (Philosophia) filosofun özünü və dünyanı dərk etmək üçün təvazökar və şübhəsiz ki, natamam fəaliyyətidir. Buna görə də, bu fəaliyyət əqli və dialektik bir səydir, buna görə də Lui Althusserin dediyi kimi, fəlsəfə “nəzəri praksis”dir. Beləliklə, fəlsəfə hikmətə çatmaq üçün bir əməl və səydir, baxmayaraq ki, hikmət olduqda fəlsəfi sualın artıq mənası qalmır. Deməli, bir növ fəlsəfə əldə edilməyən, lakin səy göstərməyə və yolu getməyə dəyər olan bir şey üçün düşünmə və yaşamaq tərzidir.

    Bəlkə də buna görə fəlsəfə həqiqəti axtarmaq üçün bir səydir. Çünki filosoflar üçün həqiqət ona yaxınlaşdıqca bizdən uzaqlaşan bir üfüq kimidir. Buna görə də, fəlsəfənin həqiqəti həqiqətə çatmamaqdadır.

  • Dan Braun: Ölümdən Sonra Nə Var?

    Dan Braun: Ölümdən Sonra Nə Var?

    Dan Braun Qayıdır və Sorur: Ölümdən Sonra Nə Var? “Sirlər Sirri” Romanına Baxış

    İmran Abdullah

    “Sirlər Sirri” (The Secret of Secrets) romanı elm və fəlsəfə ilə qarışdırılmış bədii və triller janrının müəllifi Dan Braunin əsərlərini ən böyük satış rəqəmlərinə çatdırır

    Yadda saxla Səkkiz illik fasilədən sonra, Amerika romançısı Dan Braun – tarixin şifrələri və incəsənət sirlərinin ustası – indiyə qədərki ən böyük sualını ortaya atır: Öləndə nə baş verir?

    Yeni romanı “Sirlər Sirri” simvollar üzrə uydurma professor Robert Lanqdonun macəralarının altıncı hissəsidir. Braun bu romanda Praqanın küçələrində ölümdən sonrakı həyatın sirri olan “ali hikmətin açarı”nı aşkar etmək üçün nəfəskəsən bir səyahətə çıxır və hər zamanki kimi, oxucuların qadağan olunmuş sirlərə və ya həqiqətlərə nəzər salmaq hissini sevdiklərinə güvənir.

    Roman 2025-ci il sentyabrın 9-da eyni vaxtda dünyanın 16 dilində, Amerikada 1.5 milyon nüsxə ilə ilk nəşrlə işıq üzü gördü və dərhal ən çox satılan kitablar siyahısının zirvəsinə qalxdı. Bu, onun triller və biliklərdən ibarət sehrli qatqısına (formuluna) aludə olan milyonlarla oxucunun nəhəng gözləntisinin təsdiqidir, baxmayaraq ki, bəzən personajları arasındakı dialoqlar qısaldılmış və səthidir, və böyük ədəbi dərinliyə (psixoloji və insani quruluş kimi) çatmır.

    Maraqlıdır ki, bu ekzistensial (varoluşsal) sual təkcə romanın personajlarını deyil, yazıçının özünü də dəyişib. Axtarış yoluna şübhə ilə başlayan Braun, bu gün “artıq ölümdən qorxmadığını” etiraf edir ki, bu da əsərə dərin şəxsi və insani məzmun verir. Braun triller yazarının paltarını soyunub, böyük ədəbi sənətkarlıq sualları ilə məşğul olan həqiqi bir ədib olmağa çalışır? Biz burada özümüzə sual veririk: polis romanı janrı və onun fəsillərinin yüngüllüyü və sürəti bu böyük suallara uyğundurmu?

    Sirli Praqa

    Braun əsərinin səhnəsi kimi Çex Respublikasının və qədim Bohemiya krallığının paytaxtını seçdi və bu seçim təsadüfi deyildi. Tarixi və fantastik şöhrəti ilə Praqa, öz sirli, dolanbac küçələri, qədim monastırları və qalaları, sirlərlə dolu ab-havası sayəsində, İmperator II Rudolf dövründən bəri elm adamlarını, sehrbazları və simyagərləri bir araya gətirən “mifik Avropanın paytaxtı” kimi təsvir edilirdi. Bu isə şəhəri romanda özlüyündə bir personaja çevirdi.

    Professor Robert Lanqdon qışın qızğın çağında Praqaya yeni sevgilisi, neyotologiya (şüur və ağıl elmi) üzrə ixtisaslaşmış alim, doktor Ketrin Solomon ilə birlikdə gəlir.

    Doktor Ketrin Solomon illərlə apardığı tədqiqatın xülasəsini təqdim edən bir mühazirə oxuyur: insan şüurunun yalnız beyinə məxsus olmadığı, əksinə, beyinlərimizin bizi əhatə edən daha geniş universal şüur sahəsindən gələn siqnallar üçün yalnız qəbuledici cihazlar olduğu barədə cəsarətli bir fərziyyə. Bu sarsıdıcı fikir tamaşaçılar arasında narazılıq və pıçıltı doğurur, lakin gecə başa çatmadan, intellektual mübahisə qanlı dəhşətə çevrilir: iştirakçılardan biri vəhşicəsinə öldürülür və Ketrin özü sirli şəkildə qaçırılır, onun qiymətli tədqiqat məlumatlarını ehtiva edən rəqəmsal fayl isə oğurlanır.

    Lanqdonun əvvəlcə “elmi cəfəngiyyat” kimi qəbul etdiyi bu metafizik izahat tezliklə təhlükəli bir həqiqətə çevrilir. Bir tərəfdən, bu inqilabi kəşflərin yayılmasına icazə verməyəcək təsirli gizli qüvvələr var (bu, “Da Vinçi Şifrəsi” müəllifinin əsərlərində təkrarlanan bir mövzudur).

    Sonra qızğın təqib başlayır və Lanqdon özünü qaranlıq elmi dairələrin, gizli təşkilatların və beynəlxalq kəşfiyyat agentliklərinin xətlərinin qarışdığı mürəkkəb sui-qəsd şəbəkəsinin içində tapır. (Xəbərdarlıq: Növbəti 3 abzas süjetin açılışını ehtiva edir)

    Praqa şəhərinin qədim hissəsinin Vltava çayı üzərindəki Çarlz körpüsü və arxa planda Qala görünən mənzərəsi (Shutterstock) Hadisələr inkişaf etdikcə aydın olur ki, məqsəd tədqiqatçının susdurulması deyil, daha çox ən böyük sirri (ölümdən sonrakı həyatın həqiqətini) üzə çıxarmağın açarına nəzarət etməkdir. Bəzi dövlətlər və təşkilatlar bu sirrin dünyadakı koqnitiv (idraki) güc balansını dəyişmək üçün istifadə ediləcəyindən qorxurlar. Lanqdon və Ketrin “Qolem” geyimində gizlənən maskalı bir qatil tərəfindən Praqanın köhnə küçələrində təqib edilir və məlumatları qorumaq və öz həyatlarını xilas etmək üçün vaxtla yarışa girirlər.

    Romanın qəhrəmanları üçün halqa daralır və xəyanət şəbəkəsi genişlənir. Lanqdonun redaktorunun özünün günah keçisi olmaq üçün aldadılaraq sui-qəsdə qarışdığı ortaya çıxır; həmçinin Praqadakı Amerika səfirliyinin əməkdaşlarından birinin təsirli alimlərin maraqlarını həyata keçirmək üçün sirli qüvvə ilə əməkdaşlıq etdiyi görünür. Təqib zamanı komada olan xəstələr üzərində aparılan həqiqi elmi təcrübələr haqqında texniki məlumatlar təqdim olunur. Bu təcrübələr onların beyinlərinin şüurlarına qayıtmazdan əvvəl sirli siqnallar göndərdiyini göstərir ki, bu da Ketrinin fərziyyəsini dəstəkləyən qismən bir dəlil kimi istifadə olunur.

    Süjetin zirvəsində, axtarış onları Qolem əfsanəsinin doğulduğu əzəmətli Müqəddəs Vitus Kafedralının altındakı gizli bir yerə aparır. Orada qatillə son qarşılaşmaya girirlər, lakin ən böyük sürpriz ondan ibarətdir ki, bu xəyali varlıq yalnız Ketrinin yaxın dostlarından birinin arxasında gizləndiyi bir maskadır. Bu dost, şöhrət və koqnitiv ölümsüzlük üçün qızğın bir istəklə hərəkət edirdi. O da aşkar olur ki, oğurlanmış əlyazma, “Kainatın şüurunun” sirrini açmağı bacarmış və onu nəsillər boyu şifahi şəkildə ötürmüş qədim sufizmin bir nəslindən olan əcdadlar tərəfindən hazırlanmış daha böyük və daha qədim bir kitabın bir hissəsidir. Beləliklə, mübarizə romanın hadisələrinə görə bu qadağan olunmuş mirasa çatmaq üçün bir yarışa çevrilir.

    Braun Qatqısının Təhlili

    Dan Braun “Sirlər Sirri”ndə öz şöhrətini qazandıran sehrli qatqını qoruyub saxlayır, hətta bəziləri onu ən iddialı və mürəkkəb romanı kimi xarakterizə edirlər, baxmayaraq ki, başqaları triller naminə mənasızlığın zirvəsinə çatdığını düşünürlər.

    Bu xüsusiyyətlərin birincisi nəfəskəsən ritmə malik olan süjetdir. Əvvəlki əsərlərində olduğu kimi, zirvə anı və ya qəfil bir ifşa ilə bitən qısa fəsillər oxucunu növbəti səhifə üçün həvəsləndirir. Oxucu nəfəsini dərən kimi yeni bir dönüşlə qarşılaşır ki, bu da romanı – “Washington Post” qəzetinin təsvirinə görə – “qətl və xaosa dolu 600 səs-küylü səhifəyə” çevirir.

    İkincisi, Braunin tərk etmədiyi sirlər və simvollardır. Oxucu Praqanın görməli yerlərinə, “Müqəddəs İblis İncili” kimi tanınan sirli bir şeytani əlyazmaya və əsas sirrə çevrilən Qolem əfsanəsinə yayılmış şifrələri izləyərək detektiv rolunu oynamağa dəvət olunur. Qolem Əhdi-Ətiq və Talmudda əfsanəvi bir varlıqdır və adətən gildən təsvir edilir, sehrbazlar və ya alimlər tərəfindən həyata qaytarılır.

    Üçüncüsü, ensiklopedik bilik qarışığıdır. Roman əyləncəni məlumatla birləşdirir, XIV əsrdə Avropanın üçüncü böyük şəhərinin tarixinə və incəsənətinə geniş şəkildə toxunur və şüur nəzəriyyələri və kvant fizikası kimi müasir elmlərə, hətta İlon Maskın “Neuralink” çipi kimi real layihələrə də toxunur. Bir “New York Times” tənqidçisinin zarafatla oxucunu “bəzi Google axtarış tapşırıqlarından” azad etdiyini dediyi bu üslubu, bəziləri Vikipediyadakı məqalələrə bənzər informasiya yığımı kimi görürlər. “Washington Post” isə Braunin tarixi mühazirələr təqdim etmək üçün hərəkəti dayandırmaqda daha nizamlı olduğunu müşahidə edib.

    Dördüncüsü, həqiqəti xəyalla qarışdıran personajlardır. Bu romanda iki tanış simaya rast gəlinir: ilk dəfə “İtirilmiş Simvol” (2009) romanında görünən Ketrin Solomon və Lanqdonun redaktoru Conas Fokman. O, əslində Dan Braunin əsl redaktoru Ceyson Kaufmanın satirik əksidir. Braun onu hadisələrin mərkəzinə daxil edir və qaçırılır, hətta gülməli bir anda qışqırır: “Bu, sadəcə kitab nəşridir, camaat!” Lanqdon özü isə, əvvəlki romanlardakı kimi, şiddətindən çox ağılına güvənən, sakit və mədəni professordur, baxmayaraq ki, bəzi tənqidçilər onun bu romanda Ketrinin xeyrinə bir az arxa plana keçdiyini müşahidə ediblər.

    Dan Braunin romanlarında din və elm arasındakı əzəli mübarizə diqqəti cəlb edir. Dan Braunin öz köklərinə qayıtsaq, atasının riyaziyyat professoru, anasının isə peşəkar dini musiqiçi olduğu bir ailədə böyüdüyünü görürük. Bu da onun romanlarına öz kölgəsini salır. Həmçinin, onun şifrələmə və sirlərə olan sevgisi bütün romanlarının Robert Lanqdonun açdığı sirlər üzərində qurulmasına səbəb olur. Mərakeşli jurnalist Əyyub Vaca qeyd etdiyi kimi, bu sevgi onun evinə qədər uzanır, çünki Dan Braunin evi böyük bir labirint şəklində dizayn edilmişdir.

    Tərif və Sərt Tənqid

    Dan Braunin əsərlərində olduğu kimi, “Sirlər Sirri” də geniş fikir spektrinə səbəb oldu. Bir tərəfdən, bir çoxları yazıçının qayıdışını alqışladı və romanın intellektual cəsarətini təriflədi. “Kirkus Reviews” jurnalı onu “seriyanın əsas məqamı” hesab etdi və “Washington Post” yazdı ki, Braunin roman yazmaqdan aldığı zövq “yoluxucudur” və oxucunu səhifələrini udmağa sövq edən nəhəng bir əyləncə yeməyi təqdim edir.

    Digər tərəfdən, roman sərt tənqiddən yaxa qurtara bilmədi. Britaniyanın “Guardian” qəzeti onu **“əvvəldən sona qədər ağır cəfəngiyyat” adlandırdı, lakin eyni zamanda bu cür hekayələri qəbul edənlər üçün onun çox əyləncəli olduğunu etiraf etdi.

    Qəzet, Braunin dəyişməyən nəql üslubunu tənqid etdi, lakin ağıllıca soruşdu: Braun milyonlarla oxucunu cəlb etməyə davam etmək üçün nəyi düzgün edir? Cavab, onun hədsiz dərəcədə cəlbedici və dönüşlərlə dolu bir süjet toxumasında olan üstün məharəti idi ki, bu da oxumağı qarşısıalınmaz bir təcrübəyə çevirir.

    Həmçinin, alimlərdən etirazlar gəldi ki, Braun cəlbedici bir roman örtüyü altında yalançı elmləri təbliğ edir (və o, əlbəttə ki, elmi sərtliyə tabe olmur). Lakin bu qüsurlar, nə qədər ciddi olsa da, romanın milyonlarla nüsxə satmasına və ən çox satılanlar siyahısında birinci olmasına mane olmadı, çünki Braun sevənlər orada ondan gözlədikləri hər şeyi tapdılar: həyəcanlı sirlər, yeni məlumatlar və qədim şəhərlərdə macəralar.

    **“Sirlər Sirri”**ndə Dan Braun müasir dövrün ən görkəmli triller nəqledicilərindən biri kimi mövqeyini qoruyur. Baxmayaraq ki, onun romanı tənqidi baxımdan bütün zövqləri qane etmir və yüksək üslubi gözəlliklərdən məhrum ola bilər, lakin o, sirr, həyəcan və sui-qəsd qarışığı ilə, böyük fəlsəfi suallarla (cavabsız!) bəzədilmiş və tarixi səyahətlərlə (əyləncəli demək olarsa) işlənmiş uğurunu yaradan “qatqını” ustalıqla təqdim etməyi bacarır.

    Romanın – və bütün Dan Braun seriyasının – təsdiqi odur ki, insan sirri açmaq, tapmacaları həll etmək və cinayət hekayələrini izləməklə maraqlanır. Bu sətrlərin müəllifi hesab edir ki, tənqidçilərin və romançıların qavraması lazım olan ən vacib mövzu budur: romanın gələcəyi əyləncəni ensiklopedik bilik və müasir elmlərlə qarışdırmaqda olacaqdır, çünki milyonlarla oxucu onun romanlarını bəlağət (gözəl ifadə) üçün deyil, ustalıqla qarışdırılmış həyəcan və bilik üçün alır.

    Mənbə: Aljazeera Arabic

  • «Stalin deyirmiş ki, bu Rəsulzadə çox maraqlı insandır…»

    «Stalin deyirmiş ki, bu Rəsulzadə çox maraqlı insandır…»

    Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin nəvəsi Rais Rəsulzadənin verdiyi müsahibə

    Sultan Laçın

    “…Səhərə qədər ora-bura qaçan siçovullara baxa-baxa gözümü yummurdum. Yatsaydım, soyuqdan donardım… Babamın şəhərdəki mülklərindən biri bu zirzəmidən çox da uzaqda deyildi. Ancaq orada Allah bilir, kimlər yaşayırdı…”.

    …Onun babası Şərqdə ilk müstəqil dövlətin banisi idi. Amma o, həmin dövlətin paytaxtında nə yaşamaq üçün rahat bir yer, nə də qarın dolusu yemək üçün pul tapa bilirdi…

    Əvvəlkilərdən fərqli olaraq bugünkü “Labirint”imizin iki yolçusu var: baba və nəvə… Onların keçdiyi yol çox uzaq, dolanbac və üzüntülü, dəhşətli əzablarla doludur… Amma Bakıdan başlayıb İrandan, Türkiyədən, kimsəsiz Qazaxıstan çöllərindən, Moskvadan, Finlandiyadan, Polşadan, Almaniyadan, Macarıstandan və yenidən Ankaradan, Bakıdan keçən bu yol həm də Azərbaycanın istiqlal yoludur. Mühabiə 2014-cü ildə böyük Məhəmməd Əminin 130 illiyi ərəfəsində Alınıb…

    – Rəis bəy, maraqlıdır, babanız Məhəmməd Əmin bəy cəmi 17 yaşında Azərbaycanda Rusiyanın müstəmləkəçilik üsuli-idarəsinə qarşı mübarizəyə başlayan ilk gizli təşkilat olan “Müsəlman gənclik təşkilatı”nı yaratmağı necə bacardı? Bəlkə onun arxasında hansısa bir güc dururdu, yaxud Azərbaycanın o vaxtkı ağsaqqallarından, ziyalılarından kimsə ona dəstək verirdi?

    – Məhəmməd Əmin bəy həddindən artıq istedadlı, fövqəladə bir insan olub. Tarixdə bir sıra nadir şəxsiyyətlər az yaşlarına baxmayaraq, nəhəng işlər görüblər. Məsələn, Şah İsmayıl 14 yaşında artıq taxt-tac sahibi olaraq Azərbaycanı bütövləşdirmək uğrunda mübarizəyə qalxıb. Mosart 3 yaşında musiqi əsərləri yazıb… Və s. Həm də 17 yaş insan üçün artıq az yaş deyil. Eyni zamanda, Məhəmməd Əmin mükəmməl savadlı bir axundun ailəsində böyümüşdü və hərtərəfli insan idi. Şeir də yazırdı, hətta “Qaranlıqda işıqlar” adlı bir pyes də yazmışdı… Digər tərəfdən, o dövrdə, Azərbaycanın müstəmləkə vəziyyətində olmasını və yaşından asılı olmayaraq ziyalı, savadlı insanların bunu dərk edərək mübarizəyə can atdıqlarını da nəzərə almaq gərəkdir. Babam da Vətən, millət nə olduğunu anlayandan istiqlal uğrunda mücadiləyə atılmağa qərar verib. Hətta atası bəzən ona deyirmiş ki, ay oğul, gəl bu yoldan əl çək, el üçün ağlayan kor olar. Ancaq Məhəmməd Əmin, öz şeirlərində də ifadə etdiyi kimi, bu yoldan dönməməyi qət etmişdi…

    – Rəsulzadə 1911-ci ildə Türkiyədə ola-ola Bakıda Müsavat Partiyasını yaratmağa necə nail oldu?

    – Məhəmməd Əmin 1908-ci ildən çar hökumətinin təqibləri nəticəsində İrana, sonra da Türkiyəyə getməli olur. Və 1911-ci ildə onun göstərişi ilə Bakıda əmisi oğlu Məhəmməd Əli Rəsulzadə, Tağı Nağılının və b. təşkilatçılığı ilə Müsavat Partiyasının əsası qoyulur. 1913-cü ildə rus çarı Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətilə geniş əfv fərmanı verəndə babam Bakıya qayıda bilir. Və Müsavata bilavasitə özü rəhbərlik edərək Azərbaycanı addım-addım istiqlala doğru aparır…

    – Bəzi araşdırmaçılar deyir ki, 1920-ci ildə ADR-in süqutunun əsas səbəblərindən biri Rəsulzadənin ingilislərin təsiri altında ölkə parlamentini həddindən artıq demokratik formalaşdırması, hətta Azərbaycanın açıq düşməni daşnaklara və bolşevik meyilli fraksiyalara da yer verməsi olub…

    – Bilirsiz, bəziləri məsələləri dərindən araşdırmadan yersiz nəticələrə gəlirlər. Amma tarixin gedişatı hər şeyi üzə çıxarır. Cümhuriyyətin süqutunun əsas səbəbi Azərbaycanın nəhəng, azğınlaşmış bir güc tərəfindən işğalı idi. Bunu bir divin yeni doğulmuş köməksiz bir körpəni boğmasına da bənzətmək olar. Digər daxili çəkişmələr ikinci dərəcəlidir…

    Amma Rəsulzadənin Şərqdə ilk demokratik dövlət yaratması, 114 min kv.km bir ərazidə dövlətimizin suverenliyini bərqərar etməsi Azərbaycanın üçrəngli bayrağını ucaltması, ilk dəfə qadınlara seçki hüququ verməsi və s. danılmaz faktlardır…

    – Məlumdur ki, 1905-ci ildə Balaxanıda fəhlələri tətilə qaldırmaq cəhdinə görə neft sahibkarları Stalini quyuya atmaq istəyəndə Məhəmməd Əmin buna imkan verməmiş, sonra isə onun Bayıl həbsxanasından qaçırılmasını da təşkil etmişdi. Stalin isə 1920-ci ildə babanızın həbs edildiyini bilən kimi türməyə gəlib onu azad edərək, öz vicdani borcunu yerinə yetirmişdi. Bəzi kommunist mənbələri bu günədək belə təbliğat aparırlar ki, guya Stalin babanıza təklif edib ki, ailəni də özünlə Moskvaya apara bilərsən, ancaq o, qəsddən xanımını və 4 övladını burada qoyub gedib…

    – Bəli, Rəsulzadə Stalinlə dost imişlər. Amma Stalin 1920-ci ildə onu azad edəndə deyib ki, sənə Azərbaycanla, ailənlə vidalaşmağa bir saat vaxt veririk. Onda da atam yenicə doğulubmuş. Babam ayrılanda onun üzündən öpür, adını da Azər qoyur (səsi titrəyir)… Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda ilk Azər adı atamın adıdır ki, onu da babam öz oğluna ömrünün sonuna qədər həsrət qalacağı Vətəninin şərəfinə qoyub…

    Sonra Məhəmməd Əmin Stalinlə birgə Moskvaya gedir. İki il orada qalır. RSFSR Millətlər Komissarlığının mətbuat müvəkkili işləyir. Şərqşünaslıq İnstitutunda fars dilindən dərs deyir.

    Stalin Rəsulzadəyə yüksək vəzifələr təklif edir. Amma babam hamısından imtina edir. Stalin də deyirmiş ki, bu Rəsulzadə çox maraqlı insandır, nə təklif edirik, imtina edir. Babam isə Stalinə izah edirmiş ki, dostluğumuz öz yerində, ancaq mən Vətənimi müstəmləkəyə çevirmiş ölkənin rəhbərliyi ilə siyasi işbirliyində ola bilmərəm. Sonra burada Azərbaycan üçün heç bir iş görə bilməyəcəyini anlayan Məhəmməd Əmin məzuniyyət adı ilə Leninqrada, oradan da silahdaşlarının köməyi ilə gizli yolla Finlandiyaya keçir. Sonrası isə Türkiyə-Almaniya-Polşa- Rumıniya və yenidən Türkiyə… Ömrünün sonunadək qərib, amma Azərbaycanın istiqlalı uğrunda mübarizə ilə dolu bir keşməkeşli və şərəfli həyat sürür…

    – Bayaq dediyim mənbələrin yazdığına görə, guya Məhəmməd Əmin Moskvada qaldığı iki il müddətində Bakıya gəlib ailəsi ilə görüşə bilərdi, yəni Stalin buna şərait yaradardı…

    – Belə şöz-söhbətləri yayanlar xalqını, Vətənini sevməyən, imperiyalara baş əyməyi özünə şərəf bilən kölə xislətli insanlardır. İkincisi də, Stalin özü ona demişdi ki, Bakıda yaşamaq sənin üçün təhlükəlidir, səni müxtəlif bəhanələrlə həbs edə, güllələyə bilərlər. Buna görə də o bura gələ bilməzdi. Burada hələ Əliheydər Qarayev kimi ikiüzlülər var idi. O, Müsavat hökumətinə xəyanət etmişdi. Babam isə ona demişdi ki, bolşeviklər özləri səni güllələyəcək. Elə də oldu…

    – Rəsulzadə Stalinlə birgə Moskvaya gedərkən qatarda maraqlı söhbətləri də olur…

    – Yolda Stalin ona deyir ki, nə oldu siz bir dövlət qurdunuz, sonda dağıldı. Babam isə cavab verir ki, biz o dövləti çox yaşatmağa nail ola bilməsək də, azadlığın nə olduğunu xalqımıza dadızdırdıq…

    – Yenə də kommunistlər iddia edir ki, Rəsulzadənin ailəsi, övladları düz 17 il Bakıda sovet hakimiyyətinin himayəsində rahat yaşayıblar, təhsil alıblar. Ancaq 1930-cu illərdə Polşa baş naziri Pilsudskinin himayəsində yaşayan Məhəmməd Əmin SSRİ-yə qarşı açıq təxribatlar apardığına, müxtəlif bölgələrdə, o cümlədən, Şəkidə üsyan təşkil etdiyinə görə Stalin onun ailəsini də sürgün etməyə məcbur olub…

    – Xeyr, o illərdə Rəsulzadələr rahat yaşaya bilməzdilər. Atam danışardı; böyük qardaşı, yəni əmim məktəbdən gələndə deyərmiş ki, yenə müəllimlər başlayıblar babamın əleyhinə danışmağa, guya o, xalqa xəyanət edib. Yəni nəslimiz əvvəl mənəvi-psixoloji təzyiqlər altında yaşayıb, 1936-1937-ci illərdə isə güllələnmələr, sürgünlər başlanıb. Rəsulzadələr nəslindən təxminən minə yaxın insan güllələnib, ya da həbsdə, sürgünlərdə həlak olub, itkin düşüb… 56 illik sürgündən sonra Vətəndə uyumaq yalnız atam Azər bəyə nəsib olub… Siz təsəlliyə baxın (kövrəlir)… Elə sinə daşında da yazılıb: “56 illik sürgündən sonra Vətəndə uyumaq yalnız sənə qismət olub. Allah sənə və məzarı Azərbaycandan uzaqlarda qalmış soydaşlarımıza cənnəti çox görməsin…”.

    – Amma Rəsulzadə türk jurnalisti adı ilə köçdüyü Polşada olarkən sovet dövlətinə qarşı doğrudan da güclü təbliğat aparıb…

    – Düzdü, babam Polşada olub. Pilsudskinin sovetlərə qarşı qurduğu “Prometey” təşkilatında iştirak edib. Pilsudskinin yanında məsləhətçi işləyib. Və Azərbaycan üçün öz çıxışları, məqalələri ilə müəyyən işlər görüb…

    – Bildiyimə görə, Məhəmməd Əmin bəy Polşada həmin marşal Pilsudskinin qardaşı qızı Vanda (sonradan Leyla) adlı bir xanımla ailə qurub. Amma övladları olmayıb, deyəsən…

    – Xeyr, Məhəmməd Əmin Pilsudski ilə nikahda olmayıb. Sadəcə, dost kimi yaşayıblar…

    – Babanızın Hitlerlə siyasi münasibətləri barədə nə bilirsiz?

    – Almanlar SSRİ-ni işğal edərkən hər bir region xalqlarını təsir altına almaq üçün nüfuzlu adamlar seçirdilər. Cənubi Qafqazda kimin belə nüfuza malik olması ilə maraqlananda babamın üzərində dayanırlar. Beləliklə, onun haqqında məlumat yığırlar. Və Məhəmməd Əmini xarici işlər naziri Ribentropla görüşdürürlər. Müzakirələr zamanı Məhəmməd Əmin Almaniya hökuməti qarşısında SSRİ-nin süqut edəcəyi halda Azərbaycanın istiqlalını tanımaq məsələsini qoyur. Ancaq Hitlerin Azərbaycanın müstəqilliyini tanımaq fikri olmadığı məlum olanda babam onların əməkdaşlıq təkliflərini rədd edir. Nəticədə ondan Almaniyanı 24 saat ərzində tərk etməyi tələb edirlər. O isə getməmişdən legionerlər qarşısında çıxış edərək bildirir ki, siz sovetlərlə müharibə zamanı digər dinc xalqlara güllə atmayın… Siz yalnız öz xalqınızın azadlığı uğrunda vuruşa bilərsiz. Daha sonra babam Rumıniyaya gedir. Orada Türkiyənin səfiri dostu idi, onun yanında qalır. Müharibə bitəndən sonra yenə Almaniyaya gedir və əsir soydaşlarımıza yerbəyer olmaqda kömək edir…

    – O da maraqlıdır ki, Məhəmməd Əmin bəy diktator Stalinlə dost olub, hətta faşist Hitlerlə siyasi münasibətlər qurub, amma Atatürklə araları bir az soyuq olub… Yəqin siyasi gedişat belə tələb edirdi?

    – Atatürk onun haqqında yazırdı ki, sən üç yaş məndən kiçiksən. Amma məndən üç il əvvəl istiqlal bayrağını qaldırdın. Mən də Türkiyədə o bayrağı enməyə qoymayacağam… Əvvəlcə münasibətləri yaxşı olub. Ancaq sonra 1923-cü ildən Rəsulzadə Türkiyədə SSRİ əleyhinə güclü təbliğat aparan zaman Kreml bu təbliğatı susdurmağı tələb edib. Atatürk də babama təklif edib ki, gəl millət vəkili ol, bu Azərbaycan məsələsini hələlik dayandır… Məhəmməd Əmin isə deyib ki, mən Azərbaycan uğrunda mübarizəni ömrümün sonunadək dayandıra bilmərəm. Ona görə də Almaniyaya köçüb…

    – Bir yerdə oxumuşam ki, Atatürk 1920-ci ilin avqustunda Türkiyə parlamentinin iclasında belə bir ifadə işlədib: “İngilislərə nökərçilik etməkdən zövq alan Müsavat hökuməti…”.

    – Bunlar uydurmalardı. Amma maraqlıdır ki, Stalin Rəsulzadənin “Azərbaycan cümhuriyyəti” kitabını o qədər bəyənmişdi, onu paylamışdı rəhbər işçilərə ki, oxuyun, öyrənin. Babamın təsir dairəsi o qədər güclü imiş ki, Stalin xüsusi qruplar göndərirmiş ki, xaricdə ona qarşı təbliğat aparsınlar…

    – Babanızın kim olduğunu ilk dəfə nə vaxt anlamışdınız?

    – Uşaqlıqdan bilirdim ki, babam çox nüfuzlu adamdı. Ancaq onun haqqında böyüklərimiz qorxa-qorxa danışdığından konkret nə iş gördüyünü bilmirdim. Böyüyəndə bildim…

    – Məhəmməd Əmin bəy vəfat edəndə ailənizə xəbər vermişdilərmi?

    – 1955-ci ildə babam Ankarada vəfat edəndə mənim cəmi 9 yaşım var idi. Biz də Karaqandada sürgündə idik. Sonradan atam deyirdi ki, DTK əməkdaşları gəlib mənə xəbər verdilər ki, atan vəfat edib…

    – Bakıya ilk dəfə gələndə sizə kimsə kömək etdimi?

    – Bakıya Rəssamlıq məktəbində oxumaq üçün gəlmişdim. Yox… Burada yerbəyer olunca çox əziyyətlər çəkmişəm…

    – Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra sizinlə maraqlanan ilk dövlət başçısı kim oldu?

    – Heydər Əliyev də məni qəbul edib, Elçibəylə, İsa Qəmbərlə görüşmüşəm. Mütəllibovun köməkçisi ilə görüşmüşəm… Heydər Əliyev 1994-cü ildə babamın 110 illiyi ilə bağlı göstəriş vermişdi ki, Rəsulzadə ailəsinin problemləri həll edilsin, o cümlədən, babamın heykəli qoyulsun, mülkləri qaytarılsın…

    – Bəs bu işlərin görülməsinə əngəl törədənlər kimlər oldu?

    – Bu işlə məşğul olmalı olan məmurlar…

    – Konkret ad çəkə bilərsinizmi?

    – Xeyr. Bir deyil-iki deyil…

    – Bir rəssam kimi ən çox uğur qazanan əsəriniz hansı olub?

    – Saymaq çətindi. Əsərlərim beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilib. Hazırda Moskva muzeylərində, İsraildə, Türkiyədə, Almaniyada var…

    – Bəs rəhbəri olduğunuz Siyasi Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının işləri nə yerdədi? Ofisiniz yenə Nizami küçəsindəki həmin darısqal zirzəmidədi?

    – Bəli. Assosiasiyanın vəziyyəti ürəkaçan deyil. Əlillərlə, veteranlarla maraqlanırlar. Ancaq repressiya qurbanları ilə maraqlanmırlar. Gərək hökumət onların da problemləri ilə maraqlansın….

    – Rəis bəy, sizcə, bu gün Azərbaycanın müstəqilliyinə ən böyük təhlükə nədir?

    – Azərbaycanın coğrafi-siyasi mövqeyi elədir ki, dövlətimiz çox ölçülüb-biçilmiş siyasət aparmalıdır. Və məncə, xarici siyasətimiz uğurlu aparılır. İlham Əliyev ilk dəfə Məhəmməd Əminin qaldırdığı üçrəngli bayrağımızı dünyada ən uca yerdə duran bayraq kimi ucaldıb və inşallah, bu bayraq dünya durduqca enməyəcək…

    Həftə içi.- 2014.- 29 yanvar.

  • NOBEL Ədəbiyyat Mükafatı; 2025-ci il bu mükafatı kimlər qazana bilərdi?

    NOBEL Ədəbiyyat Mükafatı; 2025-ci il bu mükafatı kimlər qazana bilərdi?

    İmran Abdulla

    Nobel Ədəbiyyat Mükafatı tez-tez öncədən təxmin edilməyən bir hadisə kimi təsvir olunur, lakin bu məqalə bəzi namizədləri təqdim etməklə onların qazanma şansını araşdırmağa çalışır.

    Hər il oktyabr ayı gəldikdə, dünyadakı ədəbi dairələr ən mühüm ədəbi mükafatları gözləyir və soruşurlar: “Nobel Ədəbiyyat Mükafatını kim qazanacaq?” Bu, mədəni redaktorlar üçün dünya ədəbiyyat xəritəsini nəzərdən keçirmək və unudulmuş qəhrəmanları yenidən kəşf etmək üçün əlverişli bir fürsətdir. Hərçənd Nobel komitəsi sevimli adətinə sadiq qalaraq adətən dünyadan gözlənilməz bir adla bizi təəccübləndirir.

    Al Jazeera Net üç dəfə bu riskli proqnoz oyununda uğur qazanıb: 2023-cü ildə Norveçli yazıçı Yun Fosse-nin qalib gələcəyini əvvəlcədən təxmin edib; 2022-ci ildə Fransız yazıçı və qısa hekayə müəllifi Anny Ernö-nin qazanacağını ehtimal edib; 2019-cu ildə isə Polşalı yazıçı Olga Tokarczuk qalib olub, amma 2018-ci ildə akademiyada baş verən etik qalmaqal səbəbindən mükafat təxirə salınmışdı. Lakin keçən il Al Jazeera, 2024-cü il NOBEL Ədəbiyyat Mükafatının Qərb olmayan bir əsərə veriləcəyini proqnozlaşdırmışdı, lakin qalib Cənubi Koreyalı Han Kang oldu, beləliklə proqnoz dəqiq çıxmadı.

    Görünür ki, 2025-ci il Nobel “böyük” bir yazıçı axtarmır, daha çox, qarışıq bir dünyada yazının mənasını əks etdirən bir yazıçı axtarır — siyasət və dil, tarix və hekayə, faciə və sənət bir-birinə qarışdığı bir dünyada. Akademiya deyir ki, onlar insan ədəbiyyatına yeni bir ton gətirən unik bir səslə maraqlanır, ən çox qəzet səhifələrində gedən adlarla deyil.

    Bu ilin versiyası əvvəlkilərdən fərqlidir; dünya ədəbiyyat anlayışında əsaslı bir dəyişiklik yaşayır, yazılı sözdən daha çox çoxdilli, danışıq və səsli ifadələrə diqqət verilir, şəxsi və intim hekayə daha böyük önəm qazanır, milli ədəbiyyat və sərt ənənələrdən daha çox müasir ruhu əks etdirən yeni mövzular ön plana çıxır. Bu, proqnozları reallıqdan çox ədəbi bir məşq halına gətirir.

    Keçən il Koreyalı yazıçı Han Kang qalib olduqdan sonra, akademiyanın prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirdiyi görünür; Anny Ernö, Yun Fosse, Svetlana Aleksieviç və Abdulrazak Gurnah kimi yazıçılara mükafat verildikdən sonra, xarici və kənar səslərə meyl daha da aydın oldu. Artıq “böyük Avropa ağ yazıçısı” dominant nümunə deyil; dünyanın kənarlarından, kiçik dillərdən yazan, kənar qruplar haqqında və ya insan təcrübəsində zərbə, fərqlilik və yaddaş mövzularını işləyən yazıçı diqqəti çəkir.

    Seçim meyarları indi mürəkkəb və qarşılıqlı bağlıdır; proqnozlar coğrafiya, dil və intellektual cəsarət ilə kəsişir. Akademiya Avropa mərkəzləşməsindən mümkün qədər qaçmağa çalışır və seçimini Asiya, Latın Amerikası və Afrikadan keçirir. “Tərcümə edilmiş ədəbiyyat” isə mədəni ədalət üçün bir vasitə kimi istifadə olunur. Ən önəmlisi isə intellektual cəsarət əsas meyar olmuşdur; pandemiyalar, müharibələr və etirazlar sonrası dünya ağrı və azadlıq haqqında düşünən yazıçılara ehtiyac duyur, sadəcə dünyanı gözəlləşdirənlərə yox.

    Əksər medianın proqnozları razıdır ki, 2025-ci il Nobel mükafatı hələ təltif olunmamış bir veteran yazıçıya, ya da Latın və ya Asiya səsinin yerinə düşəcək, bu da mükafatı coğrafi balanslı edəcək. Ümumi tendensiya isə mükafatı yaxşı qurulmuş, lakin hələ geniş kommersiya şöhrəti olmayan yazıçıya verməkdir. Akademiya üzvlərinin dediyi kimi, belə yazıçıların əsərləri “yaxşı yazılmış və az oxunmuş”dur.

    İdeal Nobel Ədəbiyyat namizədi:
    Yaxşı yazılmış və az oxunmuş.

    Bu il ədəbi mərclər bazarı — özündə ayrıca bir mədəni fenomenə çevrilib — qitələr arasında nadir tarazlıq göstərir. Avropa adları, məsələn, Macar yazıçısı László Krasznahorkai və İspan Enrique Vila-Matas siyahılarda öndədir; Asiya və Latın Amerikası səsləri isə, məsələn Çinli Can Xu, Meksikalı Kristina Rivera Garza və Hind yazıçısı Amitav Gosh, irəlidədir.

    Hələ də məşhur qlobal adlar — Yapon Haruki Murakami və Kanadalı Margaret Atwood — diqqət mərkəzindədir, lakin tənqidçilər akademiyanın “aydın namizəd” seçəcəyinə şübhə edirlər. Bu vəziyyət “dünyanın kiçik ədəbiyyat xəritəsi” yaradır, burada müxtəlif səs və ədəbi ənənələr rəqabət aparır.

    Ən şanslı namizədlər:

    • Gerald Murnane (Avstraliya): 85 yaşlı yazıçı, yaddaş, daxili mənzərə və xəyal ilə reallıq arasındakı əlaqəni araşdıran əsərlərlə tanınır, məsələn The Plains (1980-ci illər, ərəb dilinə tərcümə olunmayıb).
    • László Krasznahorkai (Macarıstan): Müasir Avropa hekayəçiliyinin önəmli simalarından, uzun və sıx cümlələr, qaranlıq atmosfer. Əsərləri: Satantango və War & War.
    • Kristina Rivera Garza (Meksika): 2024 Pulitzer qalibi, əsərlərində fantaziya, bioqrafiya və sosial tənqidi birləşdirir, zorakılıq, miqrasiya və feminizm mövzuları ilə məşhurdur.

    Həmişə mövcud qlobal adlar:

    • Haruki Murakami (Yaponiya): Magik realizm və müasir kədəri birləşdirən yazıçı, məsələn Kafka on the Shore və Norwegian Wood.
    • Can Xu (Çin): Eksperimental yazıçı, mürəkkəb dünyalar, simvol və insan şüurunu araşdıran əsərlər.
    • Enrique Vila-Matas (İspaniya): Yaradıcı və əyləncəli ədəbiyyat, roman və tənqid arasında sərhədləri qarışdırır.
    • Mircha Cartarescu (Rumıniya): Şərqi Avropa modernizminin siması, əsərlərində geniş, sıx və yuxulu obrazlar.

    Avropa və Amerika klassik və mədəni üslublar:

    • Thomas Pynchon (ABŞ): Həyatda az görünən yazıçı, Gravity’s Rainbow.
    • Michel Houellebecq (Fransa): Sarsıdıcı və fəlsəfi əsərlər, məsələn Submission, The Elementary Particles.
    • Anne Carson (Kanada): Şeir və nəsri birləşdirir, qədim Yunan miflərini modern mövzularla araşdırır.
    • Jamaica Kincaid (Karib): Postkolonial mövzularda əsərlər.
    • César Aira (Argentina): “Kiçik romanlar” və surreal üslub.

    Az ehtimal olunan adlar:

    • Karl Ove Knausgård (Norveç): Böyük My Struggle seriyası.
    • Colm Tóibín (İrlandiya): Həssas nəsr, əsərləri: Brooklyn, The Master.
    • Alexis Wright (Avstraliya): Yerli xalqın səsi, əsəri: Carpentaria.
    • Salman Rushdie, Margaret Atwood, Lyudmila Ulitskaya və ərəb dünyasından şair Adonis (Əli Əhməd Said Esber) da var, amma realist şansları azdır.

    Mümkün sürprizlər:

    • Stephen King (ABŞ): Müasir amerika miflərinin tarixçisi.
    • J.K. Rowling: Harry Potter dünyasının yaradıcısı.
    • Rebecca Yarros, Andriy Kurkov (Ukrayna), Vladimir Sorokin (Rusiya): Siyasi və təcrübəçi yazıçılar.

    Namizədlərin siyahısı Şimal Avropadan Latın Amerikaya qədər genişlənir, müxtəlif dillər və səslər əhatə olunur.

    Nobel Ədəbiyyat Mükafatı hələ də öncədən təxmin edilməyən bir hadisədir və bunun cazibəsi də bundadır; akademiya hər zaman sürprizə meyllidir və gənc bir səsi və ya Avropa şərqindən naməlum bir şairi seçə bilər, ya da heç vaxt namizədlər siyahısında görünməmiş bir adı. Lakin mükafat, tənqidçilərin dediyi kimi, “sadəcə bir yazıçını deyil, hər dəfə ədəbiyyatın gördüyü insanlığın yeni üzünü

    Qaynaq: Aljazeera Arabic

Son Xabarlar