Category: Qeyd
-
Eyvaz Tahanın “Qurşun hardan açıldı” (2006) romanında Dədə Qorqudun izləri
Bahadır GÜCÜYETER
“İran Türk hekayə ve romanında Dede Qrqudun izləri” məqləsindən bir parça
Məhdud vaxt içərisində Dədə Qorqud təsirindən bəhs edəcəyimiz ad isə Eyvaz Taha olacaq. Həm ədəbiyyat və dil nəzəriyyələri mövzusunda, həm də hekayə və roman sahəsində İran Türklüyünün yetişdirdiyi gənc istedadlardan biri olan Eyvaz Tahanın Qürşün hardan açıldı romanında da Dədə Qorqudun izlərini görməyimiz mümkündür.
Postmodern üslubda yazılan bu roman, özündə bir çox mədəni ünsürü ehtiva etməkdədir. Dədə Qorqud Boylarında tez-tez rast gəldiyimiz xalq təbabəti tətbiqlərinə Eyvaz Taha da yer vermişdir. Bundan əlavə, roman qəhrəmanının anası oğluna bir nəzərlik verir və bu boncuk sayəsində artıq ona heç kimin hər hansı bir zərər verə bilməyəcəyini söyləyir [Taha 2006: 72]. Bu durumun bənzəri Basatın Təpəgözü öldürməsi boyunda qarşımıza çıxır. Təpəgözün pəri anası da roman qəhrəmanının anasının etdiyinin bir bənzərini edir və Təpəgözə zərər gəlməməsi üçün onun barmağına bir üzük taxır.
Romanda diqqət çəkən əhəmiyyətli bir məqam da xüsusilə aşıqların və yaşlı kişilərin cəmiyyətdəki dəyəri və ağırlığıdır. Bunu yazar, Ayazbəyli və Sarıxanbəyli tayfaları arasında çıxan davanı danışarkən davanın necə sona çatdırıla biləcəyini izah edir:
“Sözü ağzında ġaldı. Sapand daşı deymişdi alnının ortasından. Bu da döyüşün başlangıcı démek idi. Harayçılıġ burda kâra gelir. Harayçı olmadı. Ġopuz atan, yaylıġ seren olsaydı tutaġlaşma başlamayacaġdı. Ġasebenin âşıġı ölenden beri, daha ġopuz atan olmur. Ağ saġġallar déyirler, -ġebrine nur yağsın kişinin, ġopuzu adamların üstüne atan kimi dâva kesilirdi. Sözünden çıhan olmurdu onun. İndi ümidimiz önce Allah‘adır, sonra yaylığa. Öten döne üç gün, üç géce ġanlı toġġuşmaların ardınca yéne de yaylıġ dadımıza çattı. Nenem ağ yaylığını ġarşı tayfa döyüşçülerinin ayağı altına serdikde, vuruşma dayandı. Bizimkiler nenenin bu işine acısalar da ġarşı tayfa adamları bir sesle: -Nenenin yaylığından kéçmek olmaz, ağaçları yére atın!- dediler” [[Taha 2006: 39]. Eyvaz Taha burada Dədə Qorqud ənənəsinin bir yansımasını gözlər önünə sərir. Hamımızın məlumatı olduğu kimi Dədə Qorqud, Oğuzun bilicisi idi və kimin nə çətinliyi olsa ona danışırdı və onun dediyindən kənarda da iş görməzdilər. Romanda ifadə edilən şəkildə aşığın qopuzunu döyüşən şəxslərin arasına atması və bunun üzərinə döyüşənlərin davanı dayandırmaları Qorqud Ata ənənəsini davam etdirən aşıqa göstərilən hörməti gözlər önünə sərməkdədir.
Nəticə olaraq Qərb mənasında hekayə və roman janrının müxtəlif səbəblərlə olduqca gec bir dövrdə ortaya çıxması və tətbiq edilən təzyiqlər səbəbindən şifahi ənənə İran Türklüyü arasında olduqca inkişaf etmişdir. Şifahi ənənəni davam etdirən aşıqlar dastanları və xalq hekayələrini çatdırma vəzifəsini uğurla yerinə yetirmişlər.
Nəqletməyə bağlı ədəbi mətnlər sahəsində əsər verən sənətkarlar da bu qaynaqdan bəsləndikləri üçün əsərlərində istifadə etdikləri üslubda və nəqletmə biçimlərində Dədə Qorqudun izlərini fərqli şəkillərdə görmək mümkündür. Yazılan digər əsərlər də bu gözlə incələndiyində bu durum daha da aydın olaraq anlaşılacaqdır.
QaynaqI
Bahadır GÜCÜYETER, İran Türk Hikâye ve Romanında Dede Korkut’un İzleri, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi/Journal of Turkish World Studies ,15/2 Kış-Winter 2015, ss. 92-93
Traces of Dede Korkut in Iran Turkish Stories and Novels -
Nasirəddin Şah: Bir dağ görünürdü; dağın adı Xan Görməzdir
Nasirəddin Şah Qacarın özü yazdığı xatirələr gündəliyi: 16 Rəcəb 1287 (20 Oktyabr 1870)
Çərşənbə, 16 Rəcəb 1287 gününün səhəri yuxudan qalxdım, ata mindim və Abbasabad dərəsinə tərəf (Səlim Lalın bələdçiliyi ilə) çapırdım. Xeyli yol getdikdən sonra dərənin əvvəlinə çatdıq. Geniş bir dərədir, bol suyu var. Ortasından təmiz su axır, suyun və dərənin hər iki tərəfi ağaclardan ibarətdir. İndi payız və quraqlıq olsa da, yenə də səfalı idi. Baharda çox gözəl yer olmalıdır.
Xülasə, çapdıq. Ağa Əli, Yəhya xan, Siyahi, Muçul xan, Mühaqqiq və başqaları var idi. Yəhya xan teleqrafxanaya qayıtdı. Ağaclıq və bağçanın sonuna çatdıq. Su iki qola ayrılırdı: bir qolu dərədən (Tuysərkan yolu) gəlirdi, digər qolu başqa bir dərədən. Bu dərənin yuxarısında, böyük bir qayanın üstündə qədim mixi xətlə iki səhifəlik ətraflı məlumat yazılmışdı, gedib tamaşa etdim. Xətləri xarab olmamışdı. Bu xətlərə baxan bir təpənin üstündə də xarabalıq qala var, lakin adam oxuya bilmədiyi üçün qəlbi sıxılırdı.
Sonra aşağı endik, təmiz suyun kənarında, kölgəlik qurdular və nahar etdik. İrfançı, Mirzə Əli xan da gəldilər. Nahardan sonra atlara minib, bütün yolu Tuysərkana gedən Şəhristanə aşırımına tərəf getdik. Bütün yol hamardır, yoxuş heç hiss olunmur, sonda birdən yoxuş başlayır, lakin yol aşırıma qədər yaxşıdır. Aşırımın yuxarısına çıxıb əyləşdim, durbindən baxdım. Səlim kəndləri və dağları təqdim edirdi, gülməli idi. Tuysərkan düzənliyi görünürdü, çox gözəl, yaşıl və çox sərin (yaylaq) yerdir. Çoxlu kəndlər var, həddindən artıq cazibədar və gözəldir. Tuysərkan şəhəri görünmürdü, önünü bir dağ kəsmişdi, qəsəbənin ağaclarının bir hissəsi görünürdü. Bir dağ görünürdü (dağın adı Xan Görməzdir) səhranın ortasında, çox gözəl və yuxarısı düz, lakin ətrafı daşlıq və çox yamaclı [kəmər] idi. Dedilər, təkə-keci var.
Kirmaşanındakı Bisotun dağı görünürdü. Nəhavənd, Luristan dağları görünürdü. Kəngavər düzənliyi və qəsəbəsi görünürdü. Bir qədər əyləşib tamaşa etdim. Nar yedim, çay içdim, namaz qıldım. Bu aşırımın başında Tuysərkan əhalisindən Murad xan Yavər keşikçi və tüfəngçi qoymuşdur ki, keçidləri qorusunlar. Əgər tüfəngçi olmasa oğurluq baş verər; lakin deyirdilər ki, bizə heç kəs heç nə vermir. Divandan məvacibləri yoxdur.
Əlvəndin Tuysərkana doğru enişi çox azdır. Tuysərkanın ərazisi Həmədanın ərazisindən çox-çox yüksəkdir, əlbəttə, min zər (təxminən bir metr) daha yüksəkdir. Bu gün çoxlu luristanlı kömürləri öküzlərə yükləyib bu yolla Həmədana aparırdılar, çoxlu aparırdılar. Borucərd və Tuysərkandan qaçan Cahangir xan adlı luristanlıdan şikayət edirdilər. Bu Cahangir xan mütləq cəzalandırılmalı və ələ keçməlidir.
Xülasə, Tuysərkandan (Əlvəndin ətəklərinə yaxın) gözə dəyən bəzi kəndlər aşağıdakılardır: Şəhristanə vəqfdir. Timiyan Murad xan Yavərin mülküdür. Sistanə Kərim xan və başqalarının mülküdür. Aştran Murad xan və başqalarının mülküdür. Kürzan Hacı Səədüddövlənin mülküdür. Vərdəv Hacı Hüseyn Mirzə və Səlim Lalın mülküdür – Səlim həmişə deyirdi: “Vərdəvətin” – Xan Görməz.
Hacı Mirzə Əli də peyda olub gəldi. Xülasə, namazdan sonra atlara minib qayıtdıq. Çox yol idi, yoruldum. Yolun bir hissəsi də daşlıqdır. Abbasabad dərəsinin sonuna çatana yaxın, mənzilə yaxın, Müəyyir peyda oldu. Qızıl yuyanlar bir yer düzəltmişdilər, piyada düşdüm. Oradakı əşyaları çıxardıq. Hər cür əşya var idi: xırda qızıl, sınmış gümüş, müxtəlif qədim qızıl və gümüş sikkələr, qızıl məlilə (filiqran) əşyaları, qurğuşun və misdən hazırlanmış əşyalar, qara pul (mis sikkə), çoxlu mıx, çox böyük ox ucu. Orada çox dayandıq, lakin Hacı Mirzə Əli qızıl yumağı qətiyyətlə inkar edir.
Sonra mənzilə gəldik. Aişə hələ də yaxşılaşmayıb, inşallah yaxşılaşar. Sonra axşam oldu. Yorğun idim, yatdım.
Bu gün günorta Anisəddövlənin çadırında hərəmxanaya getdim. Mərhum Məhəmməd Əli Mirzənin qızı (Xosrov Mirzənin arvadı) olan Hacı Şahzadə orada idi. Onun qızı Müəyyidüddövlənin oğlu Məhəmməd Mehdi Mirzənin arvadıdır. Qısa boylu qız idi, lakin zirək bir yaramaz idi, o qədər də gözəl deyildi. Bu qızın təxminən iki min tümənlik zinət əşyası iki ay əvvəl oğurlanmışdı, Yalfanda (Malyərdə) tapılmışdı ki, həmin bilərzik və əşyalar onun əlində idi.
Mərhum Mülkaraının kiçik qızı, kor Xosrov Mirzənin oğlunun arvadı olan (və bu oğul da molladır) çox, çox, çox gözəl idi, indiyə qədər bu cür zərif və yaxşı qadın görməmişdim; o da orada dayanmışdı. Mərhum Cahangir Mirzənin (Məhəmməd Əli Mirzənin oğlu) qızı ki, o da Müəyyidüddövlənin oğlunun (oğlunun adı Cəlaləddin Mirzədir) arvadıdır, çox, çox, çox gözəl idi, hər şey tam, daha nə tərif olunsun? Bir qədər dayanıb söhbət etdim, çox heyfsiləndim və hərəmxanadan çadıra getdik. Bu gecə yorğun idim, yatdım.
Mənbə: Nasirəddin Şah Qacarın Rəbiüləvvəl 1287-dən Şəvval 1288-ə qədər olan Xatirələr Gündəliyi, Kərbəla və Nəcəf Səfərnaməsi ilə birlikdə, tərtibatçı: Məcid Əbdəmin, Tehran: Dr. Mahmud Əfşar Nəşriyyatı, birinci nəşr, Qış 1398, səh. 91-93.
-
“çarilə pəncü şeş mənə”; Nəsimi nə demək istəyir?
Nəsiminin “Məndə sığar iki cahan” mətləli şeirindəki “Zərrə mənəm, günəş mənəm, çarilə pəncü şeş mənəm” misrasının nə anlama gəldiyini bu günə qədər onlarla insan məndən soruşub. Mən də bilmədiyimi demişəm. Son zamanlar ” Vəfqi Cədvəli“ haqqında bir şey oxuduqda bu beytin də mənasına sanki bir ipucu tapdım.
Cədvəli Vəfqi qədim zamanlardan bir çox millətlərin içində əhəmiyyət verilən və hətta müqəddəs sayılan bir cədvəldir. Bu cədvəldə olan ədədləri hər yerdən hesablasan, həmişə cəmin nəticəsi 15 olar.
Bu cədvəldə 4, 5, 6 ədədləri bir pillə kimi yerləşib, sanki dörd birinci, beş ikinci və altı son pillədir. Qədim anlayışa görə, bu, Arifin Tanrıya qovuşmaq və yüksəliş (səud) əlamətidir.
Qeyd (Anlam): Misradakı “çarilə pəncü şeş” (4 ilə 5 və 6) ifadəsi, qədim ezoterik bilgilərə görə, həmin “Cədvəli Vəfqi”nin üç mühüm rəqəmini təmsil edir və sufi mənasında “İnsan-i Kamil”in mənəvi yüksəliş yolunu simvollaşdırır.
-
Dədə Qorqudda “Salxım Salxım” Nə Deməkdir?
Dədə Qorqud Kitabının “Dirsə xan oğlu Buğac xan” boyunda belə bir ifadə var: “Səlqum səlqumm tan yelləri əsdikdə”
Yazıçılarımız bu ifadəni Azərbaycan türkcəsinə köçürəndə belə yazıblar: “Salxım-salxım dan yelləri əsdiyində”.
Moğolcada “salxi” (салхи) “külək” anlamındadır. Əski Moğolcada bu kəlmə “salxin” yazılır. Bu kəlmə türkmən, özbək, tatar və s. türkcələrində “salqın” deyilir və “sərin” anlamında işlənir.
“Sərin” də bir moğolca sözcükdür.
Demək, bu “səlqum səlqum tan yelləri” bugünkü dilimizdə “sərin-sərin səhər küləkləri” mənasındadır.
Türkiyəli şair Vedat Türkeli “İstanbul” şeirinin ilk misrasında bu ifadəni gətirib: “Salkım salkım tan yelleri estiğinde”
Ədib Akbayram bu şeiri gözəl səslə oxuyub.
-
Türkiyə serialları Argentinanı fəth edir
Türkiyə serialları 80 ölkənin ekranlarını ələ alıbTürkiyənin serial sənayesi bu günlərdə çox gəlirli bir sahəyə çevrilib və təxminən səksən ölkədə yayımlanır.
Son illərdə Türkiyə seriallarına Argentina küçələrində böyük maraq göstərilir. Bu hal bir tərəfdən Türkiyə mədəniyyətinin yayılmasına, digər tərəfdən isə Argentinadan gələn turistlərin sayının artmasına səbəb olub.
“Telenovelas Turcas” (Türk telenovelaları) adlanan bu serialların təsiri ilə Argentinadan Türkiyəyə gələn turistlərin sayı 2014-cü ildəki 44 mindən 2015-ci ildə 83 minə yüksəlib.
2013–2015-ci illərdə Argentinadakı səfirliyin müşaviri vəzifəsində çalışan türk diplomat Nur Alkaç “Anadolu” agentliyinə verdiyi müsahibədə argentinalıların türk seriallarına marağından və Anadolu mədəniyyətini yaxından tanımaq istəyindən danışıb.
Alkaç qeyd edib ki, bu serialların yayılması “Binbir Gece” (Min bir gecə) adlı serialla başlayıb. Bu serial ərəb dünyasında “Və Yebqa’l Hub” (Və sevgi qalır) adı ilə tanınır.
O əlavə edib ki, Argentina televiziya kanallarında ispan dilinə dublyaj olunmuş və çox sevilən seriallardan biri **“Küçük Gelin” (Kiçik Gəlin)**dir ki, ərəb ölkələrində “Zəhrətül Qəsr” (Qəsr Gülü) adı ilə məşhurdur.
Alkaçın sözlərinə görə, Argentinada populyar olan digər türk serialları bunlardır:
“Aşk-ı Memnu” (Qadağan Eşq),
“Ezel” (Ezel),
və “Fatmagül’ün Suçu Ne?” (Fatma Gülün günahı nədir?).Alkaç bildirib ki, Türkiyədə gündəlik həyatla maraqlanan argentinalılardan çoxlu suallar alır. Onlardan bu qədər marağın səbəbini soruşduqda belə cavab verirlər:
“Argentina seriallarının hadisələri çox sürətlə inkişaf edir və onlarda romantika yoxdur. Türk serialları isə romantik və duyğuludur, bölümləri dərin və təsirli olur.”O, həmçinin deyib ki, tamaşaçılar türk ailələrinin quruluşuna da diqqətlə baxırlar. Bəziləri ondan soruşurlar: “Türklər evə girəndə doğrudanmı ayaqqabılarını çıxarırlar?” və “Ailələr arasındakı bağlar doğrudanmı bu qədər möhkəmdir?”
Türk diplomat əlavə edib:
“Düşünürəm ki, argentinalılar türklərdə ailə bağlarının – hətta varlı təbəqələrdə belə – davam etdiyinə təəccüblənirlər. Həm də öz adətləri ilə oxşarlıqlar görürlər. Hətta bəziləri uşaqlarına türk adları qoyurlar, məsələn Onur, Şəhrizad və s.”Qaynaq: Aljazeera Arabic
