دسته: یادداشت

اندیشمند آمریکایی لینتون، در جنگ جهانی اول در تیپ 42 ارتش آمریکا خدمت می‌کرد. چون این تیپ از ایالات مختلف بود و هر کدام پرچم مخصوص به خود داشتند، ستاد مرکزی اسم این تیپ را رنگین کمان گذاشت.

شش ماه بعد ازاین نامگذاری، تقریبا همه پذیرفته بودند که پیدایش رنگین کمان درآسمان برای این تیپ شانس می‌آورد. سه ماه بعد گفته شد که هر وقت این تیپ وارد کارزار میگردد علیرغم شرایط نامساعد هواشناسی، در آسمان رنگین کمان دیده میشود. با وجود اینکه حمل نشان‌های غیرنظامی علامت شکست در جنگ بوده و یک نوع تنبیه به شمار میرفت اما همه سربازها، نشان رنگین کمان را روی وسایل شخصی خود حک کردند.

لینتون شش سال بعد از جنگ، برخی از همرزمان خود را دید که نشان رنگین کمان را در اتاق خود نصب کرده، هر شب نسبت به آن ادای احترام میکردند. برخی بازگشت سالم خود از آن جنگ مخوف را مرهون شانسی میدانستند که رنگین کمان به آنها داده بود.

تخته‌سنگهای مقدس اقصا نقاط جهان که هر کدام معتقدانی برای خود یافته‌اند چیزی شبیه این یافته لینتون هستند و بعید نیست بنای پاسارگاد نیز روزی مکان مقدسی شود که عده‌ای برای طواف، نذری و شفای عاجل به آن مراجعه کنند. اصالت بنا و کسی که در آن خوابیده ربطی به میزان قداست آن نخواهد داشت زیرا موسولینی گفته که اسطوره هیچ نیازی ندارد تا ریشه در واقعیت داشته باشد، باور داشتن بدان کافی است تا آن را به یک قدرت سخت‌جان تبدیل کند.

خاصیت اصلی این اماکن مقدس، پیوند دادن مومنانش به همدیگر و ساخت «ما»ی مشترک برای کسانی است که حول آن طواف میکنند و کسانی که به هر دلیلی (مانند فروپاشی هویت‌های جمعی سنتی در برابر مدرنیته و عدم رشد فردیت) خود را بی‌پناه حس کنند دنبال شئیی خواهند بود که حول آن جمع شده، به همدیگر گره خورده و از دیگران متمایز شوند.

ظهور پدیده کوروش برای غیرفارسهایی که درصدد ساخت هویت جمعی خودشان هستند امر مبارکی است زیرا تا وقتی که هر دو گروه فارس و غیرفارس سینه‌زن یک مسجد باشند ساخت هویت جمعی مستقل برای غیرفارسها سخت خواهد بود، ولی اگر آنها روانه معبدی شوند که احتمال سجده ما بدان اندک باشد، نصف راه ساخت هویت ویژه «ما» پیموده شده است. در فقدان معبد مشترک «حقوق بشر» ذات معبد مهم نیست، مهم این است که دو طرف معابد جداگانه‌ای داشته باشند.

«یارپاق بیست سال پیش در ماه اکتبر منتشر شد. به رغم آنکه ممکن است دور از تواضع به نظر رسد نکاتی را درباره‌ی آن یادآوری می‌کنم:
۱. یارپاق در تکوین زبان معیار ترکی آذربایجانی و قوام زبان ادبی آذربایجان جنوبی به صورت کنونی نقش اساسی ایفا نمود.
۲. یارپاق اهمیت لوگو، طراحی، صفحه‌آرایی و فرم ارائه‌ی مطلب را به اندازه کافی برجسته کرد.
۳. از نظر توزیع، مدیریت، تعدد دفاتر، نمایندگی‌ها و تیراژ، یارپاق یک نوع‌آوری بود.
۴. یارپاق از زمان حکومت ملی از نادر نشریات معتبری بود که به صورت تک زبانه و به ترکی آذربایجانی منتشر شد.
۵. یارپاق مرحله‌ی فولک‌آرت را پشت سر گذاشت و به انعکاس جدی اندیشه و ادبیات پرداخت. این امر به ارتقاع سطح تفکر و گسترش دایره‌ی مخاطبان انجامید.
۶. اگر مطبوعات آذربایجان جنوبی را از لحاظ مضامین و فرم ارائه به برهه‌ی قبل و بعد از یارپاق تقسیم کنیم بی‌انصافی نکرده‌ایم.

لطفن سوال‌ها، پیشنهادات و نقدهای خود را از اینجا و یا از طریق شماره واتساپ 00989149196812 برایم بفرستید. در موقع مناسب به همه‌ی آنها پاسخ خواهم داد.»

۱. ارسطو از چند نوع حکومت یاد می‌‌کند که یک نوع آن سلطنت ستمگر تحت عنوان تیرانی است. حمید عنایت، به عنوان فلسفه‌دان برجسته‌ای که باید بار عاطفی و معنایی کلمات را عمیقا وجدان می‌کرد، برای همین کلمه از معادل “تورانی” استفاده می‌کند. همین قدر نژادپرستانه.

۲. در بحبوحه‌ی جنگ دوازده روزه دو نفر از منسوبان فلسفه از بازگشت به خویش گفتند. کجا؟ در برنامه‌ی تلویزیونی “جریان”. کدام رسانه؟ در رسانه‌ی خودخوانده‌ی ملی. چه نوع بازگشتی؟ بازگشت به حافظِ شیرازی بر محوریت زبان فارسی. همین قدر ابلهانه.

۳. یک کارشناس محیط زیست که شیفته‌ی سلطنت، جنگ و شوونیسم است، به فکر فریب ما به گونه‌ی بچگانه‌ افتاده بود. وی در روز زبان مادری با لودگی چیزی نوشته بود در این مایه‌ها: «دعوای زبان مادری و پدری و غیرذلک را فعلا کنار بگذاریم و اول بر خصم پیروز شویم.» یعنی حتا در حضیض بی‌قدرتی نیز کلمه‌ای از حقوق انسانیِ شهروندان در زبان این آدم‌ها نمی‌چرخد. حال می‌خواهند باور کنیم که در اوج قدرتشان حقوق دیگران را دودستی تقدیمشان خواهند کرد. همین قدر شیادانه.

۳. حکومت پس از یک عمر ستیزِ ظاهری با ناسیونالیسم تبارگرا، چندی است فیلش یاد هندوستان کرده است. تلویزیون چپ‌وراست سرودهای ناسیونالیستی ساز می‌کند؛ رادیو پر شده از برنامه‌ی شاهنامه‌خوانی، پخش نمایشنامه‌های مُندرسِ باستان‌گرایانه، و قرائت متن‌های سانتیمانتال در باب شجاعت‌های خیالیِ یک قوم خاص. (در اغلب اینها نوعی بدگویی از سلسله‌های ترک با چاشنی گنده‌گویی‌های نژادپرستانه‌ فراموش نمی‌شود.) از آن سو مسئولان میدانی بیلبوردها، اتوبوس‌های شهری و ایستگاه‌های مترو را با تصاویر افسانه‌های باستانی بزک کرده و مجسمه‌ی آرشِ کمان‌به‌دست را در میدان ونک علم می‌کنند. که چه بشود؟ که در گیرودارِ جنگ با اسرائیل، جناب آرش تیری در چله بگذارد و مرز ایران و توران در تهران را تعیین کند.* همین قدر تجزیه‌طلبانه.

۴. پیشتر گفته بودم که ناسیونالیزه کردن فضای کشور، آنهم با تکیه‌ی افراطی بر اسطوره‌های یک قوم خاص، نه تنها کمکی به انسجام ملی نمی‌کند، بلکه موجب از هم‌گسیختگی بیشتر خواهد شد. دلیل روشن است. آنچه موجباتِ هم‌گرایی ترکان و دیگر اقوام در قلمرو ممالک محروسه را فراهم آورده عامل مذهبی بوده است و نه قومی. نمی‌توان نقطه‌ی ثقل گفتمانِ حکمرانی‌ را تغییر داد و در عین حال ساختار موجودِ قدرت را حفظ کرد.

البته دیگر کار از کار اقتدارگرایانِ تمرکزگرا گذشته است. در وضعیتی که سویه‌ی وحدت‌بخش مذهب از رهگذر سیاست‌های غلط و رفتارهای خشن حکومت کم‌أثر شده، باید به دال بزرگ دموکراسی پناه برد. چیزی که نه اقتدارطلبان در قدرت می‌پذیرند و نه اقتدارطلبان برقدرت. اقتدارطلبان درقدرت حفظ قدرت را تنها در وضعیت غیررقابتی و با ارجاع به منشأ آسمانی‌اش ممکن می‌دانند. و از نظر مخالفان، به ویژه سلطنت‌طلبان، موجودیت ایرانِ فعلی مرهون مرکزگرایی مستبدانه و دیکتاتوری وابسته بوده است.

با همه‌ی این احوال مملکت در بزنگاهی قرار گرفته که راهی جز دموکراتیزه‌شدن ندارد. و گرنه برای ملیت‌های مختلف به عنوان بزرگترین محذوفان صحنه‌ی سیاست در یکصد سال گذشته، هیچ گفتمانی جز پلورالیسم سیاسی وجاهتی ندارد؛ گفتمانی مبتنی بر آزادی‌های فردی، عدالت اجتماعی و حق تعیین سرنوشت. و اصرار بر تحمیل گفتمانِ سانترالیستیِ تبارگرایانه بر سپهر سیاست، نتیجه‌ای جز یوگسلاویایی‌شدن نخواهد داشت.

• یک پی‌نوشت غیرجدی:
  با عنایت به منسوخ‌شدن دوره‌ی توهمات اوسطوره‌‌ای، تیری که از چله‌ی کمان این آدم رها شود، سیصد متر بیشتر برد نخواهد داشت. و در بهترین حالت اتوبان همت مرز توران خواهد بود که با توزیع فعلی جمعیتِ تهران تا حدودی تطابق دارد. بر این بفزایید جمعیت عظیم بازاریان تُرک تهران را که ناجوانمردانه به نیاوران، تجریش، ولنجک، قیطریه، کامرانیه و الهیه نفوذ کرده‌اند!

شانزده سال پیش سران کشورهای ترکیه، آذربایجان، قزاقستان و قرقیزستان در شهر نخجوان گرد آمده و آن روز یعنی سوم اکتبر را روز همکاری کشورهای ترک زبان اعلام کردند که با اضافه شدن کشورهای ازبکستان، ترکمنستان و مجارستان به آنها، سوم اکتبر در تقویم رسمی هفت کشور به عنوان روز همکاری ترکها موسوم شد. ولی صندلی یکی از مهمترین اعضای آن سازمان هنوز خالیست.

اعلام این روز در شهر نخجوان نیز ارزش تاریخی دارد زیرا در اساطیر ترکها و در فرهنگ شفاهی آذربایجان، نخجوان شهر حضرت نوح شناخته می‌شود و نام قدیمی آن شهر را نیز نوح‌چیخان گفته‌اند. در آن شهر صخره‌ای به نام گمی‌قایا وجود دارد که نقش کشتی بر روی آن کنده شده و تور هیردال تصاویر آن کشتی‌ها را شبیه کشتی‌های وایکینگ و مقدم بر آنها دانسته است. تکه‌های بسیار بزرگ چوب از کوههای نخجوان یافت شده که به باور محققان بقایای یک کشتی می‌باشد و عجیب‌تر آنکه در نزدیکی گمی‌قایا جایی به نام نوح‌دابان نیز وجود دارد.

در روایات شفاهی و فرهنگ عامیانه آذربایجان، نوح از نخجوان برخاسته و تبریز شهر نبوت نوح و باستانی‌ترین شهر ادیان است و استاد شهریار این اعتقاد شفاهی مردمی را چنین بیان داشته است:
تبریز که مهد هر فتوح است
با مهر و نشان عهد نوح است.

این اعتقاد علاوه بر کهنسال بودن تبریز، نشان می‌دهد که این شهر در تفکر اساطیری از دوره باستان ترک‌نشین بوده است. زیرا در داستانهای دینی و اساطیری، نوح پسری به نام یافث دارد که جد ترکها بوده و به ابوالترک معروف است و اگر تبریز شهر نوح و یافث باشد، پس از همان دوره نوح شهر ترکها نیز بوده و طبق اعتقادات اساطیری، تورک نام پسر یافث است و این اعتقاد کهن از تورات تا ابوریحان بیرونی بدون کوچکترین تردیدی تکرار شده است.

محمدباقر مجلسی کتابی به نام حیات القلوب دارد که در آن کتاب با ثبت اعتقادات کهن و گردآوری داستانها و افسانه‌های شفاهی آن دوران، کار ارزشمندی کرده و در جلد اول و بخش داستانهای مربوط به حضرت نوح به افسانه‌ها، اعتقادات و آیینهای ترکها درباره نوح پرداخته و می‌نویسد: اهالی دو سوی ارس طایفه‌ای بودند که درخت صنوبری را می‌پرستیدند و معتقد بودند که چشمه ارس به خاطر نوح خلق شده و یافث پسر نوح این درخت را در کنار آن چشمه کاشته است. یعنی علاوه بر یکی بودن اهالی دو سوی آراز، همچنان نوح و یافث به این منطقه پیوند خورده و حالا سازمان همکاری کشورهای ترک زبان در نخجوان شکل می‌گیرد و تبریز غایب اصلی آن است.