دسته: تیتر جانبی

از نظر  تولیدات اختصاصی پلتفرم‌های نمایش خانگی و VOD/Streaming تفاوت ایران و ترکیه چشمگیر است.

تصویر کلی

۱. ایران: نمایش خانگی به یک صنعت تولید تبدیل شده است

ایران از این سه کشور، از نظر تولید مستقل برای شبکهٔ نمایش خانگی نسبت به اندازهٔ بازار داخلی خودش جایگاه بسیار مهمی دارد. سه قطب اصلی، فیلیمو، فیلم‌نت و نماوا هستند و طبق یک گزارش پژوهشی، همین سه پلتفرم بیش از ۹۰ درصد بازار را در اختیار دارند؛ فیلیمو نیز بیش از نیمی از بازار آنلاین را در اختیار دارد. این صنعت مستقیماً بیش از ۲ هزار نفر و به‌طور غیرمستقیم حدود ۱۰ هزار نفر را درگیر کرده است.

نکتهٔ مهم این است که نمایش خانگی ایران صرفاً محل توزیع نیست؛ خودش سفارش‌دهنده و سرمایه‌گذار تولید است. در سال ۱۴۰۳ بیش از ۳۰ اثر اختصاصی پلتفرم‌ها تولید شده بود که تقریباً نیمی سریال و نیمی رئالیتی‌شو بودند.

در سال ۱۴۰۴ نیز نمونه‌هایی مانند تاسیان، سووشون، اجل معلق، جوکر، اکنون، الکلاسیکو و رینگو نشان می‌دهند که تولید پلتفرمی ایران از نظر حجم به یک جریان دائمی تبدیل شده است.

اما یک تفاوت بنیادی با ترکیه وجود دارد: دولت همچنان بر کل این صنعت نظارت محتوایی دارد. ساترا صدها مجوز فعالیت صادر کرده و اختیار تنظیم و حتی جلوگیری از انتشار برخی محتواها را دارد. پژوهش‌های جدید نیز نمایش خانگی ایران را اساساً در چارچوب یک نظام تنظیم‌گری و سانسور دولتی تحلیل می‌کنند.

بنابراین وضعیت ایران را می‌توان چنین خلاصه کرد: بازار خصوصی و نسبتاً پرتحرک + تولید فراوان + محدودیت محتوایی شدید.

۲. ترکیه: از «نمایش خانگی» به صنعت جهانی سریال

ترکیه از این نظر کاملاً متفاوت است. اگر ایران عمدتاً برای بازار داخلی فارسی‌زبان تولید می‌کند، ترکیه از ابتدا ظرفیت تولید خود را به سمت بازار جهانی گسترش داده است.

BluTV از سال ۲۰۱۵ به‌عنوان نخستین سرویس مهم SVOD ترکیه آغاز شد و نخستین سریال اختصاصی آن، Masum، در ۲۰۱۷ منتشر شد. پس از آن Netflix، Disney+، Amazon، Gain، Exxen و Tabii وارد تولید محتوای ترکی شدند. اما نکتۀ بسیار مهم این است که سریال ترکیه‌ای دیگر فقط «محصول تلویزیون ترکیه» نیست؛ یک کالای صادراتی است. تا جایی که Netflix نیز به‌طور جدی در تولید ترکیه سرمایه‌گذاری عظیمی کرده است.

از نظر تعداد هم صنعت ترکیه بسیار بزرگ‌تر است. برای نمونه، تنها در فصل ۲۰۲۲–۲۳، هفت شبکهٔ اصلی تلویزیونی ترکیه ۵۷ درام پخش کردند که ۳۳ تای آنها تولید جدید بودند؛ و این جدا از تولیدات اختصاصی پلتفرم‌های دیجیتال بود. ترکیه در نتیجه یک اکوسیستم کامل تولید دارد:

تلویزیون → پلتفرم داخلی → Netflix/Max و سایر پلتفرم‌های جهانی → صادرات → بازار آمریکای لاتین، خاورمیانه، بالکان، اروپا و…

به همین دلیل حتی وقتی یک پلتفرم خارجی وارد بازار ترکیه می‌شود، الزاماً تولیدکنندهٔ خارجی باقی نمی‌ماند؛ بلکه از نویسنده، بازیگر، کارگردان و شرکت تولیدی ترکیه‌ای استفاده می‌کند.

تفاوت اصلی را باید در «مدل اقتصادی» دید

اگر بخواهیم این سه کشور را واقعاً مقایسه کنیم، صرفاً شمردن تعداد فیلم‌ها و سریال‌ها چندان گویا نیست.

در ایران مدل غالب این است. بازار داخلی بزرگ → پلتفرم داخلی → سرمایه‌گذاری در تولید → مخاطب داخلی.

ایران توانسته یک صنعت نسبتاً بزرگ نمایش خانگی بسازد، ولی تولیداتش عمدتاً برای بازار داخل است.

اما در ترکیه مدل غالب این است: بازار داخلی → تلویزیون و پلتفرم → تولید حرفه‌ای → صادرات → پلتفرم‌های جهانی.

این همان چیزی است که ترکیه را از ایران جدا می‌کند. بازار خارجی بخشی از مدل اقتصادی تولید است.

از نظر کیفیت هم یک نکته مهم وجود دارد

اگر «کیفیت» را صرفاً به معنای کیفیت فنی تصویر و بازیگری بگیریم، مقایسه چندان جالب نیست؛ اما اگر کیفیت فیلمنامه، تنوع ژانر، آزادی موضوعی و امکان تجربه‌گری را معیار قرار دهیم، تفاوت روشن‌تر می‌شود.

ترکیه در این زمینه بسیار جلوتر است، زیرا رقابت میان پلتفرم‌ها و حضور سرمایهٔ بین‌المللی امکان تولید آثاری متفاوت از درام‌های کلاسیک تلویزیونی را ایجاد کرده است. پژوهش دربارهٔ پلتفرم‌های ترکیه به آثاری مانند Masum، 7 Yüz، Bir Başkadır و Kulüp به‌عنوان نونه‌هایی از تفاوت زیبایی‌شناختی و مضمونی تولیدات پلتفرمی اشاره می‌کند.

ایران نیز در نمایش خانگی توانسته از چارچوب تلویزیون دولتی فاصله بگیرد و در ژانرهایی مانند درام اجتماعی، جنایی، کمدی و رئالیتی‌شو تجربه‌های متنوعی ایجاد کند؛ اما خط قرمزهای سیاسی، اخلاقی و اجتماعی همچنان بسیار مهم‌اند.

یک نکتهٔ جالب هم این است که ایران از نظر تعداد و رونق تولید نمایش خانگی بسیار جلوتر از آن چیزی است که معمولاً تصور می‌شود؛ اما ترکیه توانسته همین صنعت را به یک صنعت صادرات فرهنگی تبدیل کند. این شاید مهم‌ترین تفاوت دو کشور باشد. در ترکیه حتی در ۲۰۲۶ مقررات رقابت دربارهٔ قراردادهای انحصاری Netflix، BluTV/Max، Disney+، Amazon، Exxen و Gain مستقیماً به رابطهٔ این پلتفرم‌ها با تهیه‌کنندگان، بازیگران، نویسندگان و کارگردانان مربوط شده است؛ یعنی صنعت به اندازه‌ای بزرگ شده که وارد مرحلهٔ تنظیم رقابت صنعتی شده است.