در حال آماده‌سازی | hazırlanmaqdadır

نویسنده: Anlamedia

  • وضعیت ارتش در دوران محمدشاه قاجار

    وضعیت ارتش در دوران محمدشاه قاجار

     

    زمینه‌ی تاریخی

    محمدشاه، پسر عباس‌میرزا، در سال ۱۲۵۰ قمری پس از مرگ فتحعلی‌شاه به سلطنت رسید. در آن زمان ایران هنوز از پیامدهای شکست‌های نظامی از روسیه (در جنگ‌های ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸) و پیمان‌های گلستان و ترکمانچای رنج می‌برد. یکی از نتایج این شکست‌ها، آگاهی نخبگان قاجار از عقب‌ماندگی نظامی ایران نسبت به اروپا بود.

    عباس‌میرزا، ولیعهد نیرومند و اصلاح‌طلب فتحعلی‌شاه، برای جبران این ضعف، دست به اصلاحاتی در ارتش زد که از مهم‌ترین جنبش‌های نظامی در تاریخ ایران نو به‌شمار می‌رود. این اصلاحات پایه‌ی ارتش محمدشاه را تشکیل داد.

    به طور خلاصه، ارتش محمد شاه، ارتشی “نیمه‌مدرن” بود که هسته‌ی اصلی آن را مدیون اصلاحات عباس میرزا بود، اما به دلیل مشکلات مالی ناشی از جنگ با روسیه و مداخله‌ی روز افزون خارجی‌ها، این اصلاحات متوقف شد و ارتش نتوانست به یک نیروی کارآمد تبدیل شود.

    ۱. تاثیر اصلاحات عباس میرزا (نظام جدید)

    اصلاحات عباس میرزا که به «نظام جدید» معروف شد، سنگ بنای ارتش مدرن ایران بود. عباس میرزا پس از شکست‌های سنگین از روسیه، متوجه شد که ارتش سنتی مبتنی بر نیروهای ایلیاتی (چریک) توان مقابله با ارتش‌های مدرن اروپایی را ندارد.

    تأثیرات کلیدی این اصلاحات که به محمد شاه به ارث رسید، عبارت بودند از:

    • ایجاد ارتش دائمی: عباس میرزا برای اولین بار ارتشی ایجاد کرد که به جای وابستگی به ایلات، به صورت دائمی در خدمت دولت بود. این سربازان یونیفرم‌پوش، حقوق‌بگیر و تحت آموزش‌های نظامی (مشق) قرار می‌گرفتند.
    • استخدام مستشاران خارجی: او افسران اروپایی (ابتدا فرانسوی و سپس انگلیسی و حتی روسی) را برای آموزش پیاده‌نظام و توپخانه به خدمت گرفت.
    • ایجاد توپخانه مدرن: تمرکز ویژه‌ای بر ایجاد واحدهای توپخانه منظم صورت گرفت که در ارتش سنتی قاجار وجود نداشت.
    • تأسیس کارخانجات اسلحه‌سازی: تلاش‌هایی برای ساخت سلاح و مهمات در داخل (به‌ویژه در تبریز) انجام شد.

    نقش حیاتی در به قدرت رسیدن محمد شاه: زمانی که فتحعلی شاه (پدربزرگ محمد شاه) درگذشت، مدعیان زیادی برای سلطنت وجود داشتند. این ارتش مدرنیزه شده‌ی آذربایجان (نظام جدید) بود که به فرماندهی محمد میرزا (محمد شاه آینده) از تبریز راهی تهران شد و رقبای سلطنتی (مانند ظل‌السلطان در تهران و رکن‌الدوله در فارس) را که متکی به نیروهای سنتی بودند، به سرعت شکست داد. با قاطعیت می‌توان گفت که محمد شاه تاج و تخت خود را مستقیماً مدیون اصلاحات نظامی پدرش بود.

    ۲. وضعیت ارتش در دوران محمد شاه

    پس از به قدرت رسیدن محمد شاه، روند اصلاحات نظامی نه تنها ادامه نیافت، بلکه دچار رکود و زوال شد.

    • ساختار دوگانه ارتش: ارتش محمد شاه ترکیبی ناهمگون از دو بخش بود:
      1. نیروهای منظم (نظام): همان بازماندگان «نظام جدید» عباس میرزا که عمدتاً در آذربایجان مستقر بودند. این نیروها هسته‌ی اصلی ارتش بودند اما تعدادشان محدود بود (حدود ۴۰ هزار نفر).
      2. نیروهای نامنظم (چریک): بخش اعظم ارتش را نیروهای ایلیاتی و سواره‌نظام سنتی تشکیل می‌دادند که فقط در زمان جنگ فراخوانده می‌شدند و انضباط و سلاح مدرن نداشتند (حدود ۶۰ هزار نفر).
    • مشکلات اساسی ارتش محمد شاه:
      • مشکلات مالی و حقوق: بزرگترین ضعف ارتش، عدم پرداخت منظم حقوق سربازان بود. جنگ تجاوزکارانه‌ی روسیه علیه دولت قاجار خزانه را خالی کرده بود و سربازان اغلب ماه‌ها حقوق نمی‌گرفتند.
      • نفوذ سیاسی مستشاران: مستشاران خارجی (به‌ویژه انگلیسی و روسی) که برای آموزش ارتش حضور داشتند، بیش از آنکه به فکر تقویت ارتش ایران باشند، درگیر «بازی بزرگ» (رقابت سیاسی روسیه و بریتانیا) بودند و اهداف سیاسی دولت‌های خود را دنبال می‌کردند.

    ۳. آزمون بزرگ: محاصره هرات (۱۸۳۷-۱۸۳۸)

    مهم‌ترین اقدام نظامی محمد شاه، تلاش برای بازپس‌گیری هرات بود. این لشکرکشی به خوبی وضعیت ارتش او را نشان داد:

    • نقاط قوت (میراث عباس میرزا): ارتش ایران توانست با استفاده از همان پیاده‌نظام آموزش‌دیده و به‌ویژه توپخانه‌ی مدرن (که اغلب توسط افسران اروپایی هدایت می‌شد)، هرات را برای ماه‌ها محاصره کند.
    • نقاط ضعف (رکود دوران محمد شاه): محاصره در نهایت شکست خورد. دلایل اصلی این شکست عبارت بودند از:
      1. مداخله‌ی بریتانیا: انگلیس که هرات را “دروازه هند” می‌دانست، با اعزام ناوگان جنگی و اشغال جزیره خارک، دولت قاجار را تهدید نظامی کرد.
      2. فروپاشی لجستیک: ارتش در پشت جبهه سیستم تدارکات (لجستیک) منظمی نداشت. آذوقه و مهمات به درستی نمی‌رسید.
      3. روحیه پایین: به دلیل نرسیدن حقوق و جیره، بیماری و فرار از خدمت در میان سربازان شایع شد.

    در نهایت، محمد شاه مجبور شد تحت فشار بریتانیا محاصره را رها کند. این شکست نشان داد که اصلاحات عباس میرزا اگرچه ضروری بود، اما بدون اصلاحات مالی، اداری و سیاسی گسترده‌تر بی‌نتیجه می‌ماند.

     

    ارتش قاجار در گزارش مستشار نظامی بریتانیا

    ارتش قاجار در عصر محمدشاه؛ ۱۰۰ هزار نیروی منظم و نامنظم در خدمت داشت. بر اساس گزارش کلنل چارلز استودارت، مستشار نظامی بریتانیا در تهران (نشریه «بررسی‌های تاریخی»، سال پنجم، شماره ۲، ۱۳۴۹) ، ارتش ایران در دوره‌ی محمدشاه قاجار شامل بیش از ۴۰ هزار نیروی منظم و ۶۰ هزار نیروی نامنظم بود. این نیروها از مناطق مختلف کشور تأمین می‌شدند و واحدهای مستقر در تهران نقش پشتیبان اصلی قدرت مرکزی را ایفا می‌کردند. 
    در دوره سلطنت محمدشاه قاجار، ارتش ایران ساختاری دوگانه شامل نیروهای منظم و نامنظم داشت که مجموعاً حدود ۱۰۰ هزار نفر را در بر می‌گرفت. چارلز استودارت در گزارشی خطاب به مستر الیس، وزیر مختار بریتانیا در تهران، جزئیات این ساختار را شرح داده است.
    بر اساس این گزارش، نیروهای منظم ارتش شامل ۳۹ هزار نفر پیاده‌نظام، ۲۰۰ نفر سواره‌نظام و ۱۵۵۰ نفر نیروی توپخانه بودند که مجموعاً ۴۰ هزار و ۷۵۰ نفر را تشکیل می‌دادند. این نیروها در قالب ۳۹ گردان پیاده (هر گردان ۱۰۰۰ نفر) و دو گردان سواره (هر گردان ۱۰۰ نفر) سازماندهی شده بودند. توپخانه ارتش نیز شامل ۶۰ عراده توپ بود که توسط اسب کشیده می‌شد و ۱۵۵۰ نفر مسئول حمل، نظافت و شلیک آن‌ها بودند.

     

    در کنار این نیروهای منظم، ارتش قاجار از ۶۰ هزار نیروی نامنظم نیز بهره می‌برد که شامل ۲۰ هزار تفنگچی پیاده و ۴۰ هزار سواره‌نظام بودند. این نیروها در مواقع اضطراری یا جنگی به خدمت گرفته می‌شدند و ساختار ثابتی نداشتند.
    واحدهای ارتش از مناطق مختلف کشور تأمین می‌شدند؛ از جمله تهران، آذربایجان، عراق عجم، فارس، خراسان و کرمانشاهان. چهار هنگ در تهران مستقر بودند که لباس و حقوق منظم دریافت می‌کردند و نقش پشتیبان اصلی قدرت مرکزی را ایفا می‌کردند. نکته‌ی جالب اینکه، علاوه بر سه هنگ از آذربایجان، یک هنگ از سربازان فراری روس نیز در ساختار ارتش خدمت می‌کردند.


    نمودار سازمانی ارتش محمدشاه قاجار (حدود سال‌های ۱۲۵۲–۱۲۵۴ق / ۱۸۳۶–۱۸۳۸م)

                    محمدشاه قاجار
                      │
        ┌─────────────┴─────────────┐
        │                           │
   وزیر جنگ (وزیر نظام)       سپهسالار کل قشون
 (میرزا تقی‌خان فراهانی)       (حسین‌خان سردار)
        │                           │
 ┌──────┼──────────────┐             │
 │      │              │             │
قوای پیاده (نظام نو)  قوای سواره     توپخانه
(یگان‌های تبریز،      (ایل قاجار،    (توپ‌های سبک و
ارومیه، زنجان،        افشار،         سنگین با افسران
تهران و اصفهان)       شاهسون)        ایرانی و روسی)
 │
 ├─ گردان‌های تبریزی (هر گردان ≈ ۸۰۰ نفر)
 ├─ گردان‌های تهرانی
 ├─ گردان‌های خراسانی
 └─ گردان مخصوص گارد شاهی (قراولخانه)

    در کنار این ساختار رسمی، واحدهای ایلاتی و نیروهای محلی همچنان بخش مهمی از ارتش بودند، ولی فرماندهی مرکزی و انضباط نظام جدید تا حدی بر آنان اعمال می‌شد.

    ترکیب نیروها در لشکرکشی به هرات (۱۸۳۷–۱۸۳۸م)

    این لشکرکشی بزرگ‌ترین عملیات نظامی در زمان محمدشاه بود و آزمونی برای سنجش کارآمدی اصلاحات عباس‌میرزا به شمار می‌رفت.

    هدف و فرماندهی
    • هدف: بازگرداندن هرات به قلمرو دولت قاجار.
    • فرمانده کل قوا: خود محمدشاه.
    • فرماندهان اصلی:
      • حسین‌خان سردار (قوای تبریز و مرکزی)
      • میرزا تقی‌خان فراهانی (ناظر و تنظیم‌کننده‌ی تدارکات و امور نظام)
      • امیرنظام گروسی (اداره‌ی امور سیاسی و مذاکرات)

    تعداد و ترکیب نیروها

    نوع نیرو شمار تقریبی توضیح
    پیاده‌نظام منظم (نظام جدید) ۱۵٬۰۰۰ تا ۲۰٬۰۰۰ نفر یونیفورم متحدالشکل، آموزش اروپایی، دارای افسران ایرانی و چند مستشار خارجی
    سواره‌نظام ایلاتی ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۲٬۰۰۰ نفر از ایلات قاجار، افشار، شاهسون، بختیاری و قشقایی
    توپخانه حدود ۶۰ تا ۸۰ عراده توپ بیشتر توپ‌های سبک ۶ تا ۱۲ پوندی، بخشی ساخت تبریز
    نیروهای پشتیبانی و مهندسی حدود ۲٬۰۰۰ نفر شامل آهنگران، توپ‌سازان، باربران، پزشکان و پرستاران نظامی
    مجموع کل نیروها حدود ۳۵٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ نفر بزرگ‌ترین سپاه منظم ایران پس از زمان نادرشاه

    ویژگی‌های سازمانی

    1. انضباط و آموزش:
      در گزارش افسر انگلیسی «سر جان مک‌نیل» آمده است که نیروهای پیاده در صف‌های منظم حرکت می‌کردند و فرمان‌ها را به سبک اروپایی اجرا می‌نمودند.
      یونیفورم آنان شامل کلاه سیاه، کت سبز تیره و کمربند سرخ بود.
    2. توپخانه:
      توسط شاگردان عباس‌میرزا و افسران آموزش‌دیده در تبریز اداره می‌شد. با این حال، کمبود اسب و لوازم نقلیه موجب کندی حرکت می‌شد.
    3. تدارکات و لجستیک:
      میرزا تقی‌خان فراهانی سیستم تأمین آذوقه و انبارهای میدانی را سامان داد و نقشه‌های راه را تنظیم کرد. این تجربه بعدها در اصلاحات امیرکبیر مورد استفاده قرار گرفت.
    4. پشتیبانی عشایری:
      ایلات ضمن تأمین نیروی سواره‌نظام، در تأمین علوفه و باربری نیز نقش داشتند.
    5. نقش مستشاران خارجی:
      چند افسر روسی و فرانسوی در امور توپخانه و نقشه‌کشی کمک می‌کردند، اما بخش اصلی اداره ارتش به‌دست افسران ایرانی بود.

    نقاط ضعف در عملیات هرات

    • نبود تدارک کافی در مناطق بیابانی خراسان.
    • شیوع بیماری و فرسودگی سپاه.
    • فشار سیاسی انگلیس و محاصره‌ی ناوگان آنان در جنوب که منجر به عقب‌نشینی سپاه قاجار شد.

    با وجود این شکست سیاسی، ساختار ارتش در مقیاس ملی تقویت شد و پایه‌ای برای نوسازی نظامی دوره‌ی ناصری گردید.

  • چرا سلاح انرژی پوتین شکست خورد

    چرا سلاح انرژی پوتین شکست خورد

    منبع: فارن پالسی (Foreign Policy)
    ۲۹ اکتوبر ۲۰۲۵
    ———————

    سلاح انرژی روسیه زمانی ستون قدرت داخلی و ابزار نفوذ خارجی کرملین بود. صادرات نفت و گاز در دهه‌های ۲۰۰۰ میلادی، هم رشد اقتصادی و مشروعیت پوتین را تقویت می‌کرد و هم نفوذ ژئوپولیتیک روسیه در اروپا و فراتر از آن را تضمین می‌کرد. پروژه‌هایی مانند Nord Stream 2 و TurkStream نشان می‌داد که حتی پس از الحاق کریمیه، اروپا همچنان به انرژی روسیه وابسته بود.

    اما این ابزار اکنون تبدیل به نقطه ضعف شده است. عوامل اصلی شکست سلاح انرژی روسیه عبارت‌اند از:

    ۱. تحریم‌های مؤثر و هماهنگ: تحریم‌های جدید آمریکا علیه Rosneft و Lukoil و اقدامات مشابه اتحادیه اروپا و بریتانیا، هزینه‌های تجارت انرژی روسیه را افزایش داده و دسترسی این شرکت‌ها به بازارهای بین‌المللی و سیستم مالی جهانی را محدود کرده است. این تحریم‌ها حتی به دارایی‌های روسیه در چین، هند و اروپا نیز فشار وارد می‌کند و راه‌های دورزدن محدود شده‌اند.

    ۲. تاثیر حملات اوکراین: حملات پهپادی و موشکی به پالایشگاه‌ها، انبارها و خطوط لوله روسیه، تولید فرآورده‌های نفتی را کاهش داده و مجبور به صادرات خام‌تر و کم‌ارزش‌تر کرده است. این ضربه‌ها باعث شده سود شرکت‌ها کاهش یابد و حتی تامین داخلی انرژی برای مردم روسیه با مشکل مواجه شود.

    ۳. کاهش وابستگی اروپا: سهم روسیه از واردات گاز اتحادیه اروپا از ۴۵ درصد در ۲۰۲۱ به ۱۱ درصد کاهش یافته و قوانین جدید اتحادیه اروپا شرکت‌ها را ملزم به پایان دادن به قراردادهای بلندمدت انرژی با روسیه تا پایان ۲۰۲۷ کرده است. حتی کشورهای طرفدار روسیه مانند هنگری و اسلواکی مجبور به یافتن منابع دیگر شده‌اند.

    ۴. بازارهای جایگزین محدودند: چین و هند اگرچه خریدهای خود از روسیه را افزایش داده‌اند، اما ظرفیت این بازارها برای جایگزینی کامل اروپا محدود است. قراردادهای گاز با چین به سختی و با شرایط دشوار منعقد شده و بخش بزرگی از درآمدها به یوان و وام‌های چینی متکی است؛ بنابراین نفوذ ژئوپولیتیک روسیه در این مسیر محدود است.

    ۵. مشکلات داخلی: کاهش فروش انرژی، تورم، کسری بودجه، کاهش رشد اقتصادی و توقف سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و میادین جدید، فشار اقتصادی بر دولت و مردم روسیه را افزایش داده است. دولت دیگر نمی‌تواند با درآمدهای انرژی از خانوارها حمایت کند و «کینزی نظامی» نیز پاسخگوی نیازها نیست.

    ۶. وابستگی متقابل بازار: تجربه اخیر نشان داد که قدرت مصرف‌کنندگان و بازارهای جهانی، به اندازه تولیدکننده تعیین‌کننده است. حتی تهدید افزایش قیمت انرژی، نتوانست کشورهای غربی را از تحریم دارایی‌های انرژی روسیه بازدارد.

    -جمع‌بندی تحلیلی:

    سلاح انرژی روسیه که زمانی ستون مشروعیت داخلی و ابزار نفوذ خارجی بود، اکنون به یک شمشیر دولبه تبدیل شده است. وابستگی بیش از حد به نفت و گاز صادراتی، بدون تنوع بازار و استقلال اقتصادی داخلی، آسیب‌پذیری را افزایش داده است. تجربه روسیه نشان می‌دهد که انرژی، بدون همراهی استراتژی جامع اقتصادی و تنوع مشتریان، نمی‌تواند ابزار موثر فشار و اجبار باشد.

    به عبارت دیگر، حتی ابزارهای قدرتمند نفت و گاز می‌توانند به نقطه ضعف سیاسی و اقتصادی بدل شوند، مگر آنکه با انعطاف بازار، روابط چندجانبه و اقتصاد داخلی مقاوم همراه باشند.

  • ۲۹ اکتبر، روز جمهوری ترکیه

    ۲۹ اکتبر، روز جمهوری ترکیه


    ۲۹ اکتبر (۲۹ اکتوبر) در تاریخ ملت ترکیه روزی استثنایی و سرنوشت‌ساز است؛ روزی که ملت ترکیه پس از قرن‌ها سلطه‌ی امپراتوری، جنگ، فروپاشی و آشوب، سرانجام توانست بر پایه‌ی اراده‌ی ملی خود، جمهوری ترکیه (Türkiye Cumhuriyeti) را تأسیس کند. این روز، یادآور تولد دوباره‌ی ملتی است که از ویرانه‌های جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی برخاست و با رهبری مردی استثنایی به نام مصطفی کمال آتاتورک، مسیر نوینی از تمدن، استقلال و تجدد را آغاز کرد.


    از امپراتوری تا جمهوری
    پس از پایان جنگ جهانی اول و امضای قرارداد ننگین «سِوْر»، قلمرو عثمانی عملاً تجزیه و استقلال ملی در معرض نابودی بود. در چنین شرایطی، آتاتورک از سامسون قیام کرد (۱۹ مه ۱۹۱۹) و جنبش ملی ترکیه را پایه‌گذاری نمود. با تکیه بر اراده‌ی مردم، مجلس کبیر ملی (Büyük Millet Meclisi) در آنکارا تشکیل شد و جنگ استقلال با پیروزی‌های پی‌درپی در جبهه‌های ساکاریا و دوملوپینار به ثمر نشست.
    در ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳، نظام پادشاهی لغو و جمهوری ترکیه رسماً اعلام شد. بدین‌سان، تاریخ جدیدی آغاز گردید؛ تاریخی که ملت ترکیه دیگر نه رعیت سلطان، بلکه شهروندان آزاد جمهوری شدند.


    آتاتورک؛ معمار جمهوری
    نقش آتاتورک در شکل‌گیری جمهوری تنها به عنوان یک فرمانده‌ی پیروز محدود نمی‌شود؛ او اندیشه‌پرداز یک تمدن نوین بود. در نگاه او، استقلال سیاسی بدون استقلال فرهنگی و علمی ممکن نبود. بنابراین، با استقرار نظام جمهوری، سلسله‌ای از اصلاحات بنیادین آغاز شد که چهره‌ی ترکیه را دگرگون ساخت:
    لغو خلافت و نظام سلطان‌سالارانه
    تأسیس نظام آموزشی نوین و دانشگاه‌های مدرن
    تبدیل خط عربی به الفبای لاتین به منظور تسهیل سوادآموزی
    اصلاحات در حقوق زنان و اعطای حق رأی به آنان
    ترویج سکولاریسم و جدایی دین از دولت
    اصلاحات اقتصادی و صنعتی برای ایجاد زیرساخت‌های مدرن
    آتاتورک با درایت و شجاعت، جامعه‌ای را که در آستانه‌ی فروپاشی کامل بود، به یکی از کشورهای پیشرو خاورمیانه بدل ساخت. به تعبیر خودش:
    “En büyük eserim Türkiye Cumhuriyeti’dir.”
    «بزرگ‌ترین اثر من، جمهوری ترکیه است.»

    معنای امروزین ۲۹ اکتبر
    امروز نیز در هر گوشه از ترکیه، از استانبول تا آنکارا، از ازمیر تا قارص، ۲۹ اکتبر با شکوه خاصی گرامی داشته می‌شود. مردم پرچم‌های سرخ هلال‌دار را بر فراز خانه‌ها و خیابان‌ها می‌افرازند، سرود ملی خوانده می‌شود و نسل‌های جوان بار دیگر سوگند می‌خورند که میراث آتاتورک را پاس دارند.
    این روز، نه فقط جشن یک نظام سیاسی، بلکه جشن آزادی، خودباوری و تجددخواهی است. جمهوری، ثمره‌ی خون هزاران شهید و بینش مردی است که فهمید استقلال حقیقی در گرو اندیشه و آگاهی است، نه در سایه‌ی سلطنت یا وابستگی.


    میراث ماندگار آتاتورک
    آتاتورک تنها بنیان‌گذار یک جمهوری نبود، بلکه بنیان‌گذار روح جدیدی در اندیشه‌ی ترک‌ها بود: روح علم، نظم، عقلانیت و میهن‌دوستی. او باور داشت که “ملت‌هایی که آزاد نمی‌اندیشند، آزاد نمی‌مانند”. این جمله امروز نیز راهنمای نسل‌های جدید در ترکیه است که در میانه‌ی جهانی متحول، همچنان بر اصول آتاتورکی تکیه می‌کنند: جمهوریت، لائیسیته، ملت‌گرایی، خلق‌گرایی و انقلاب‌خواهی.


    سخن آخر
    ۲۹ اکتبر یادآور آن است که ملتی می‌تواند از دل ویرانی و شکست، با اراده‌ی جمعی و رهبری خردمندانه، تمدنی نو بیافریند. مصطفی کمال آتاتورک با ایمان به مردم و باور به نیروی علم، ترکیه را از خاکستر تاریخ برکشید و آن را به نمادی از استقلال، تجدد و پیشرفت بدل ساخت.

  • تاریخچه‌ی کشت چای در ایران (دوره‌ی قاجار)

    تاریخچه‌ی کشت چای در ایران (دوره‌ی قاجار)

    آقامحمّدخان قوانلو قاجار، نوه‌ی عباس میرزا نخستین کسی هست که کشت چای را بزمان سفیری هندوستان آموخته و آن را در این مملکت رواج داده است و به همین سبب وی را «پدر چای ایران» نام داده‌اند. وی در سال ۱۲۴۴ زاده شده و به سال ۱۳۰۸ چشم بر دنیا بسته است. آقامحمدخان فارغ‌التحصیل دانشگاه سوربون فرانسه بوده و لیسانس حقوق اخذ کرده است. وی خواستار حکومت پارلمانی بوده و در زمره‌ی مخالفان ناصرالدین شاه قرار گرفته است. وی زمانی که سفیر ایران در هندوستان بود، کشت چای را آموخته و قبل از مراجعت به ایران، مقداری تخم چای را به همراه چهار هزار گلدان چای، قهوه، تخم کنف، دارچین، فلفل، میخک، هل، انبه، گنه گنه، کافور، ریشه زردچوبه، زنجبیل و غیره تهیه کرد و در سال ۱۲۸۵ شمسی با مشکلات بسیار آن‌ها را به ایران آورد و البته لاهیجان را منطقه‌ای مناسب برای کشت چای انتخاب کرد.
    در سال ۱۳۲۶ق/۱۲۸۵ ش با فرمانی از جانب مجلس شورای ملی، مأمور تأسیس شهرداری به سبک جدید شد. در آغاز، وی جزوه‌ای به نام «کتابچه قانون بلدیه» تنظیم می‌نماید و در آن وظایف شهرداری و مأموران آن را به تفصیل بیان می‌کند.

    از دیگر خدمات او در شهرداری، نامگذاری خیابان‌ها و کوچه‌های تهران، شماره‌گذاری منازل، روشنایی خیابان‌ها با چراغ برق، ترتیب رسانیدن آب آشامیدنی به خانه‌ها با گاری بشکه دار، اداره پلیس، سرویس درشکه اسبی کرایه برای استفاده عموم، برنامه رفتگری و نظافت معابر، آب‌پاشی خیابان‌ها و برخی کارهای دیگر است. او پس از یک سال و اندی به دلیل مشکلات و کارشکنی‌های بسیار، از این شغل استعفاء داد و در پی آن، عهده‌دار امور محاکمات وزارت خارجه شد.
    هنگام بازگشت از هند، ماشین وی به دره سقوط میکند.
    ابهامات در مورد کشته شدن کاشف‌السلطنه و شایعات اینکه نفر عقب او، پرتیوا، با گلوله او را کشته‌است و بعد اتومبیل را پرت کرده‌اند، به قوت خود باقی است. از قول برخی شاهدان عینی گفته شده به هنگام دفن جنازه وی، اثر یک گلوله را در شقیقه او دیده‌اند.

    بنا بر وصیتش او را بر تپه‌های چای در لاهیجان به خاک سپردند که در همان مکان آرامگاهی به پا شد – آرامگاه کاشف السلطنه – که اکنون موزه تاریخ چای ایران است. کاشف‌السلطنه روی تپه‌ای از چای که توسط وی در سال ۱۳۰۷ خورشیدی خریداری شده بود به خاک سپرده شده‌است. وصیت کرده بود بر قبرش سنگی از مرمر سیاه بگذارند، بی سقف و حفاظ و در میان بوته‌های چای.

    *این معلومات را از پسرعموی عزیزم آقای «مرتضی مرادی» اخذ کرده‌ام.

  • تانک آلتای تحویل ارتش ترکیه شد

    تانک آلتای تحویل ارتش ترکیه شد

    با حضور رجب طیب اردوغان، رئيس‌جمهور ترکیه، اولین نمونه تانک تولید داخلی آلتای به نیروهای مسلح تحویل شد.

    این تانک مجهز به سامانه‌های دفاع فعال، زره پیشرفته و کنترل آتش و خودرو است. تولید مدل آلتای تی‌2 با امکانات جدید در آینده ادامه خواهد داشت. تانک آلتای به منظور تامین تانک رزمی اصلی نیروهای مسلح ترکیه توسعه یافته است. این تانک با سامانه‌های دفاع یکپارچه فعال و غیرفعال در میدان نبرد برای تمام زره دفاع کامل تامین می‌کند. در بدنه تانک آلتای تی‌1 تدابیر اضافی برای تعویق انفجار اتخاذ شده و بخش برجک دیدبانی توسعه یافته است. تولید انبوه این تانک در آینده با اضافه شدن امکانات جدید با مدل آلتای تی‌2 ادامه خواهد یافت.

    تانک آلتای چگونه جنگ‌افزاری است؟

    تانک Altay (آلتای) تانک اصلی میدان نبرد (MBT) نسل سوم ترکیه است که به عنوان بخشی از پروژه ملی این کشور برای دستیابی به خودکفایی در صنایع دفاعی، طراحی و ساخته شده است. این تانک نماد مهمی از پیشرفت تکنولوژیکی ترکیه در حوزه نظامی محسوب می‌شود.

    تاریخچه و توسعه

    • آغاز پروژه: پروژه توسعه تانک ملی ترکیه در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی آغاز شد و قرارداد اصلی طراحی و ساخت نمونه‌های اولیه در سال ۲۰۰۷ با شرکت ترکیه‌ای Otokar امضا شد.
    • تولید انبوه: پس از ساخت نمونه‌های اولیه توسط Otokar، قرارداد تولید انبوه این تانک به شرکت ترکیه‌ای BMC واگذار شد.
    • وضعیت فعلی: اولین سری از تانک‌های آلتای در سال ۲۰۲۳ برای انجام آزمایش‌های نهایی به نیروهای مسلح ترکیه تحویل داده شدند و خط تولید انبوه آن رسماً در حال آغاز به کار است. ارتش ترکیه قصد دارد در مجموع ۱۰۰۰ دستگاه از این تانک را سفارش دهد.

    مشخصات فنی و ویژگی‌ها

    تانک آلتای با هدف رقابت با تانک‌های مدرن غربی و شرقی طراحی شده است:

    • خدمه: ۴ نفر (فرمانده، توپچی، راننده و بارگذار).
    • وزن: حدود ۶۵ تن.
    • سلاح اصلی: یک توپ ۱۲۰ میلی‌متری بدون خان $L/55$ (با قابلیت شلیک انواع مهمات استاندارد ناتو).
    • سلاح ثانویه: یک مسلسل سنگین ۱۲.۷ میلی‌متری کنترل از راه دور (RCWS) و یک مسلسل ۷.۶۲ میلی‌متری هم‌محور.

    حفاظت و سیستم‌های دفاعی

    آلتای از چندین لایه حفاظتی بهره می‌برد:

    • زره: مجهز به زره کامپوزیتی نسل جدید ساخت شرکت ترکیه‌ای Roketsan است.
    • سیستم حفاظت فعال (APS): یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های این تانک، تجهیز آن به سیستم بومی AKKOR است. این سیستم موشک‌ها و راکت‌های ضد تانک شلیک‌شده به سمت تانک را قبل از برخورد، شناسایی و منهدم می‌کند.
    • سایر سیستم‌ها: دارای سیستم هشداردهنده لیزری، سیستم‌های اطفاء حریق خودکار و حفاظت در برابر حملات شیمیایی، میکروبی و هسته‌ای (CBRN) است.

    قوای محرکه (موتور)

    موضوع موتور یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های پروژه آلتای بوده است:

    • موتور اولیه: سری اول تانک‌های تولیدی از یک موتور ساخت کره جنوبی (شرکت‌های Doosan و S&T Dynamics) با قدرت ۱۵۰۰ اسب بخار استفاده می‌کنند.
    • موتور بومی (BATU): ترکیه به طور همزمان در حال توسعه یک موتور بومی به نام BATU با قدرت مشابه (۱۵۰۰ اسب بخار) است تا در سری‌های بعدی تولید، جایگزین موتور کره‌ای شده و وابستگی خارجی را به طور کامل قطع کند.

    سیستم کنترل آتش (FCS)

    آلتای از یک سیستم کنترل آتش بسیار مدرن بهره می‌برد که شامل موارد زیر است:

    • قابلیت Hunter-Killer: فرمانده می‌تواند با استفاده از سایت پانورامیک ۳۶۰ درجه خود اهداف جدید را جستجو کند، در حالی که توپچی همزمان مشغول درگیری با هدف قبلی است.
    • ردیابی خودکار: توانایی قفل کردن و ردیابی اهداف متحرک به صورت خودکار.
    • دید حرارتی: مجهز به دوربین‌های حرارتی نسل جدید برای عملیات در شب و شرایط جوی نامساعد.

    نام‌گذاری

    این تانک به افتخار ژنرال “فخرالدین آلتای” (Fahrettin Altay)، از فرماندهان برجسته سواره‌نظام در طول جنگ استقلال ترکیه، نام‌گذاری شده است.

  • نخستین پرواز جت مافوق‌صوت جدید ناسا با نام ایکس-۵۹

    نخستین پرواز جت مافوق‌صوت جدید ناسا با نام ایکس-۵۹

    جت مافوق‌صوت جدید ناسا با نام «ایکس-۵۹» (X-59) اخیراً نخستین پرواز خود را انجام داده است.

    • زمان و مکان: این پرواز روز سه‌شنبه، ششم آبان (مطابق با ۲۸ اکتبر)، از پایگاه نیروی هوایی آمریکا در پالم‌دیل کالیفرنیا انجام شد.
    • هدف اصلی: مهمترین ویژگی و هدف از طراحی این هواپیما، کاهش صدای ناشی از شکستن دیوار صوتی (بنگ صوتی) است.
    • ویژگی منحصر به فرد: طراحی آیرودینامیکی خاص X-59 باعث شده است که هنگام عبور از دیوار صوتی، به جای صدای انفجار شدید، تنها صدایی شبیه به “بسته شدن درِ خودرو” یا کوبشی ملایم شنیده شود.
    • حداکثر سرعت: این جت قادر است به حداکثر سرعت ۱.۵ ماخ (معادل ۹۹۰ مایل در ساعت یا ۱۵۹۳ کیلومتر در ساعت) و سرعت کروز ۱.۴۲ ماخ در ارتفاع ۵۵ هزار پایی دست یابد.
    • ابعاد: طول آن حدود ۳۰.۴ متر (۹۹.۷ فوت)، طول بال‌های آن حدود ۹ متر (۲۹.۷ فوت) و ارتفاع آن تنها ۴.۲ متر (۱۴ فوت) است.
    • ناسا امیدوار است با داده‌هایی که از پروازهای آزمایشی این هواپیما به دست می‌آورد، بتواند قوانین فعلی پرواز هواپیماهای مافوق صوت بر فراز مناطق مسکونی را بازنگری کرده و امکان سفرهای هوایی مافوق صوت تجاری آرام را فراهم کند.

    جت ایکس-۵۹ (X-59) – آینده پروازهای آرام

    جت تحقیقاتی ایکس-۵۹ کوئست‌سایدِر (X-59 QueSST)، که توسط ناسا و شرکت لاکهید مارتین (Lockheed Martin) طراحی و ساخته شده است، نویدبخش انقلابی در صنعت هوانوردی و بازگشایی عصر پروازهای مافوق صوت تجاری است. هدف اصلی این پروژه نه تنها دستیابی به سرعت‌های بالاتر از صوت، بلکه انجام این کار بدون ایجاد کوبش صوتی (Sonic Boom) آزاردهنده است که سال‌ها مانع پروازهای مافوق صوت بر فراز مناطق مسکونی بوده است.

    هدف اصلی پروژه: مهار کوبش صوتی

    مهم‌ترین نوآوری در پروژه X-59، فناوری سکوت نسبی آن است. هنگامی که یک هواپیما با سرعتی بالاتر از سرعت صوت حرکت می‌کند، موج‌های ضربه‌ای (Shock Waves) تولید می‌کند که به صورت یک صدای انفجار بسیار بلند (کوبش صوتی) به گوش ناظران زمینی می‌رسد.

    مهندسان ناسا با طراحی خاص X-59، تلاش کرده‌اند این امواج ضربه‌ای را به گونه‌ای دستکاری کنند که به جای یک انفجار واحد و قوی، مجموعه‌ای از ضربه‌های ضعیف و جداگانه به زمین برسند.

    • نتیجه: به جای صدای “بنگ” مهیب، سرنشینان و افراد روی زمین تنها صدایی شبیه به “بسته شدن درِ خودرو” یا یک “تپش خفیف” می‌شنوند.
    • اهمیت: اگر این فناوری در عمل موفقیت‌آمیز باشد، می‌تواند ممنوعیت‌های فعلی پروازهای مافوق صوت بر فراز خشکی‌ها را که از سال ۱۹۷۳ توسط فدرال هوانوردی آمریکا (FAA) اعمال شده است، از بین ببرد و زمینه را برای نسل جدیدی از هواپیماهای مسافربری مافوق صوت فراهم کند.

    ویژگی‌های طراحی منحصر به فرد

    X-59 در مقایسه با جت‌های مافوق صوت سنتی، از نظر ساختاری بسیار خاص است:

    ۱. بدنه دراز و نوک‌تیز (Long, Slender Fuselage)

    درازای زیاد بدنه (حدود ۳۰.۴ متر) و دماغه بسیار کشیده، کلید اصلی در توزیع و تضعیف امواج ضربه‌ای است. دماغه باریک به طور موثر امواج اولیه را پراکنده می‌کند تا شدت آن‌ها کاهش یابد.

    ۲. کابین خلبان منحصر به فرد

    یکی از نتایج دماغه بسیار دراز، دید محدود خلبان به بیرون است. به همین دلیل، X-59 از سیستم بینایی خارجی (eXternal Vision System – XVS) استفاده می‌کند. این سیستم شامل یک مجموعه دوربین با وضوح بالا است که تصاویر بیرون را به یک نمایشگر بزرگ (4K monitor) در کابین ارسال می‌کند و دیدی کاملاً واضح و تقویت شده را برای خلبان فراهم می‌سازد.

    ۳. قرارگیری موتور

    موتور جت (یک موتور F414 ساخت جنرال الکتریک) در بالای بدنه قرار داده شده است. این جایگذاری استراتژیک به جلوگیری از رسیدن امواج ضربه‌ای موتور به زمین کمک می‌کند و به سطح زیرین هواپیما اجازه می‌دهد تا صاف و بدون برآمدگی‌های بزرگ باشد، که در شکستن امواج صوتی نقش مهمی دارد.

    مشخصات کلیدی فنی

    مشخصهمقدارتوضیح
    طول۳۰.۴ متر (۹۹.۷ فوت)برای طراحی آیرودینامیک با صدای کم ضروری است.
    سرعت نهایی۱.۵ ماخحدود ۱۵۹۰ کیلومتر در ساعت (۹۹۰ مایل در ساعت).
    سرعت کروز۱.۴۲ ماخسرعت عادی پرواز در ارتفاع مورد نظر.
    ارتفاع کروز۱۶٬۸۰۰ متر (۵۵٬۰۰۰ فوت)در لایه‌های بالای جو که تراکم کمتری دارند.
    هدف صوتی۷۵ دسی‌بل (Perceived Level – PLdB)معادل صدای بسته شدن در ماشین، بسیار کمتر از ۱۱۰ دسی‌بل کوبش صوتی استاندارد.

    برنامه‌های آینده

    X-59 یک هواپیمای نمایشی (Demonstrator) است و هدف از آن تحقیقات است، نه استفاده تجاری. پس از انجام موفقیت‌آمیز پروازهای آزمایشی اولیه، فاز بعدی پروژه با نام “پروازهای اعتبار سنجی صوتی (Acoustic Validation Flights)” آغاز خواهد شد.

    در این فاز، X-59 بر فراز مناطق مسکونی منتخب در ایالات متحده پرواز خواهد کرد. ناسا تیم‌هایی در زمین مستقر می‌کند تا داده‌های دقیق صوتی مربوط به صدای تولید شده را جمع‌آوری کنند. همچنین، بازخورد عمومی درباره صدای شنیده شده از مردم محلی جمع‌آوری خواهد شد.

    در نهایت، ناسا قصد دارد تمام داده‌های فنی و اجتماعی جمع‌آوری شده از این پروازها را در اختیار نهادهای نظارتی بین‌المللی مانند FAA و سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) قرار دهد تا بر اساس این شواهد، مقررات محدودکننده پروازهای مافوق صوت بر فراز خشکی بازنگری شوند.

    اگر پروژه X-59 به اهداف تعیین شده خود دست یابد، می‌توان انتظار داشت که در دو تا سه دهه آینده، شاهد ظهور هواپیماهای مسافربری مافوق صوت تجاری باشیم که زمان پروازهای طولانی را به طرز چشمگیری کاهش خواهد داد.

داغ